Class 8

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 14 HBSE प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत-
(क) सूर्यः कस्यां दिशायाम् उदेति?
उत्तरम्:
पूर्वदिशायाम्

(ख) आर्यभटस्य वेधशाला कुत्र आसीत्?
उत्तरम्:
पाटलिपुत्रे

(ग) महान् गणितज्ञ: ज्योतिर्विच्च कः अस्ति?
उत्तरम्:
आर्यभटः

(घ) आर्यभटेन कः ग्रन्थः रचितः?
उत्तरम्:
आर्यभटीयम्

(ङ) अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम किम् अस्ति?
उत्तरम्:
आर्यभटम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

Sanskrit Class 8 Chapter 14 Pdf HBSE प्रश्न 2.
सन्धिविच्छेदं कुरुत-
ग्रन्थोऽयम् – ______ + _________
सूर्याचलः – ______ + _________
तथैव – ______ + _________
कालातिगामिनी – ______ + _________
प्रथमोपग्रहस्य – ______ + _________
उत्तरम्:
ग्रन्थोऽयम् – ग्रन्थः + अयम्
सूर्याचलः – सूर्य + अचलः
तथैव – तथा + एव
कालातिगामिनी – काल + अतिगामिनी
प्रथमोपग्रहस्य – प्रथम + उपग्रहस्य

Class 8th Sanskrit Chapter 14 आर्यभटः प्रश्न 3.
अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत-
उदयः – __________
अचल: – __________
अन्धकारः – __________
स्थिरः – __________
समादरः – __________
उत्तरम्:
उदयः – अस्तः
अचल: – चलः
अन्धकारः – प्रकाशः
स्थिरः – अस्थिरः
समादरः – निरादरः

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

Sanskrit Class 8 Chapter 14 आर्यभटः प्रश्न 4.
अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-
साम्प्रतम् – _______________
निकषा – _______________
परितः – _______________
उपविष्टः – _______________
कर्मभूमिः – _______________
वैज्ञानिक: – _______________
उत्तरम्:
साम्प्रतम् – (अब) साम्प्रतं क्रीडनीयम्।
निकषा – (निकट) गृह निकषा मन्दिरम् अस्ति।
परितः – (चारों ओर) विद्यालय परितः वृक्षाः सन्ति।
उपविष्टः – (बैठा हुआ) सः उपविष्टः पठति।
कर्मभूमिः – (कर्मभूमि) पठनमेव में कर्मभूमिः।
वैज्ञानिक: – (वैज्ञानिक) अहं वैज्ञानिकः भवितुम् इच्छामि।

Sanskrit Class 8 Chapter 14 HBSE प्रश्न 5.
मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
नौकाम्, पृथिवी, तदा, चला, अस्तं
(क) सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति पश्चिमदिशि च __________ गच्छति।
(ख) सूर्यः अचलः पृथिवी च __________।
(ग) __________ स्वकीये अक्षे घूर्णति।
(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते __________ चन्द्रग्रहणं भवति।
(ङ) नौकायाम् उपविष्टः मानवः __________ स्थिरामनुभवति।
उत्तरम्:
(क) अस्तं
(ख) चला
(ग) पृथिवी
(घ) तदा
(ङ) नौकाम्

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

प्रश्न 6.
उदाहरणानुसारं पदपरिचयं ददत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -2

प्रश्न 7.
‘मति’ शब्दस्य रूपाणि पूरयत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -3
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -4

योग्यता-विस्तारः

आर्यभट को अश्मकाचार्य नाम से भी जाना जाता है। यही कारण है कि इनके जन्मस्थान के विषय में विवाद है। कोई इन्हें पाटलिपुत्र का कहते हैं तो कोई महाराष्ट्र का।

आर्यभट ने दशमलव पद्धति का प्रयोग करते हुए π (पाई) का मान निर्धारित किया। उन्होंने दशमलव के बाद के चार अंकों तक π के मान को निकाला। उनकी दृष्टि में π का मान है 3.1416। आधुनिक गणित में π का मान, दशमलव के बाद सात अंकों तक जाना जा सका है, तदनुसार π = 3.14169261

भारतीयज्योतिषशास्त्र- वैदिक युग में यज्ञ के काल अर्थात् शुभ मुहूर्त के ज्ञान के लिए ज्योतिषशास्त्र का उद्भव हुआ। कालान्तर में इसके अन्तर्गत ग्रहों का संचार, वर्ष, मास, पक्ष, वार, तिथि, घंटा आदि पर गहन विचार किया जाने लगा। लगध, आर्यभट, वराहमिहिर, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य, बालगंगाधर तिलक, रामानुजन् आदि हमारे देश के प्रमुख ज्योतिषशास्त्री हैं। आर्यभटीयम्, सौरसिद्धान्तः, बृहत्संहिता, लीलावती, पञ्चसिद्धान्तिका आदि ज्योतिष के प्रमुख संस्कृत ग्रन्थ हैं।

आर्यभटीयम्- आर्यभट ने 499 ई. में इस ग्रन्थ की रचना की थी। यह ग्रन्थ 20 आर्याछन्दों में निबद्ध है। इसमें ग्रहों की गणना के लिए कलि संवत् (499 ई.में 3600 कलि संवत्) को निश्चित किया गया है।

गणितज्योतिष- संख्या के द्वारा जहाँ काल की गणना हो, वह गणितज्योतिष है। ज्योतिषशास्त्र की तीन विधाओं यथा-सिद्धान्त, फलित एवं गणित में यह सर्वाधिक प्रमुख है।

फलितज्योतिष- इसके अन्तर्गत ग्रह नक्षत्रों आदि की स्थिति के आधार पर भाग्य, कर्म आदि का विवेचन किया जाता है।

वेधशाला- ग्रह, नक्षत्र आदि की गति, स्थिति की. जानकारी जहाँ गणना तथा यान्त्रिक विधि के आधार पर ली जाये वह वेध शाला है। यथा-जन्तर-मन्तर।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

मूलपाठः

पूर्वदिशायाम् उदेति सूर्यः पश्चिमदिशायां च अस्तं गच्छति इति दृश्यते हि लोके। परं न अनेन अवबोध्यमस्ति यत्सूर्यो गतिशील इति। सूर्योऽचल: पृथिवी च चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति साम्प्रतं सुस्थापितः सिद्धान्तः। सिद्धान्तोऽयं प्राथम्येन येन प्रवर्तितः, स आसीत् महान् गणितज्ञः ज्योतिर्विच्च आर्यभटः।

पृथिवी स्थिरा वर्तते इति परम्परया प्रचलिता रूढिः तेन प्रत्यादिष्टा। तेन उदाहृतं यद् गतिशीलायां नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकां स्थिरामनुभवति, अन्यान् च पदार्थान् गतिशीलान् अवगच्छति। एवमेव गतिशीलायां पृथिव्याम् अवस्थितः मानवः पृथिवीं स्थिरामनुभवति सूर्यादिग्रहान् च गतिशीलान् वेत्ति।

476 तमे ख्रिस्ताब्दे (षट्सप्तत्यधिकचतुःशततमे वर्षे) आर्यभटः जन्म लब्धवानिति तेनैव विरचिते ‘आर्यभटीयम्’ इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखितम्। ग्रन्थोऽयं तेन त्रयोविंशतितमे वयसि विरचितः। ऐतिहासिकस्त्रोतोभिः ज्ञायते यत् पाटलिपुत्र निकषा आर्यभटस्य वेधशाला आसीत्। अनेन इदम् अनुमीयते यत् तस्य कर्मभूमिः पाटलिपुत्रमेव आसीत्।

आर्यभटस्य योगदानं गणितज्योतिषा सम्बद्धं वर्तते यत्र संख्यानाम् आकलनं महत्त्वम् आदधाति। आर्यभटः फलितज्योतिषशास्त्रे न विश्वसिति स्म। गाणितीयपद्धत्या कृतप आकलनमाधृत्य एव तेन प्रतिपादितं यद् ग्रहणे राहु-केतुनामको, दानवौ नास्ति कारणम्। तत्र तु सूर्यचन्द्रपृथिवी इति त्रीणि एव कारणानि। सूर्य परितः भ्रमन्त्याः पृथिव्याः, चन्द्रस्य परिक्रमापथेन संयोगाद् ग्रहणं भवति। यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते तदा चन्द्रग्रहणं भवति। तथैव पृथ्वीसूर्ययोः मध्ये समागतस्य चन्द्रस्य छायापातेन सूर्यग्रहणं दृश्यते।

समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकारे प्रायः सामान्यजनाः काठिन्यमनुभवन्ति। भारतीयज्योतिःशास्त्रे तथैव आर्यभटस्यापि विरोधः अभवत्। तस्य सिद्धान्ताः उपेक्षिताः। स पण्डितम्मन्यानाम् उपहासपात्रं जातः। पुनरपि तस्य दृष्टि: कालातिगामिनी दृष्टा। आधुनिकैः वैज्ञानिकैः तस्मिन्, तस्य च सिद्धान्ते समादरः प्रकटितः। अस्मादेव कारणाद् अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभट इति कृतम्।

वस्तुतः भारतीयायाः गणितपरम्परायाः अथ च विज्ञानपरम्परायाः असौ एकः शिखरपुरुषः आसीत्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

सन्धिविच्छेद:
सूर्यो गतिशील इति = सूर्यः + गतिशीलः + इति।
सूर्योऽचलः = सूर्य+ + अचल:।
सिद्धान्तोऽयम् = सिद्धान्तः + अयम्।
ज्योतिर्विच्च = ज्योतिः + विद् + च।
प्रत्याविष्य = प्रति + आदिष्य।
ख्रिस्ताब्दे = ख्रिस्त + अब्दे।
सप्तत्यधिक = सप्तति + अधिक।
तेनैव = तेन + एव।
इत्यस्मिन् = इति + अस्मिन्।
उल्लिखितम् = उत् + लिखितम्।
ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम्।
नास्ति = न + अस्ति।
तथैव = तथा + एव।
आर्यभटस्यापि = आर्यभटस्य + अपि।
पुनरपि = पुनः + अपि।

संयोगः
अवबोध्यमस्ति = अवबोध्यम् + अस्ति।
स्थिरामनुर्भवति = स्थिराष्य + अनुभवति।
एवमेव = एवम् + एव।
लब्धवानिति = लब्धवान् + इति।
पाटलिपुत्रमेव = पाटलिपुत्रम् + एव।
आकलनमाधृत्य = आकलनम् + आधृत्य।
समागतस्य = सम् + आगतस्य।
काठिन्यमनुभवन्ति = काठिन्यम् + अनुभवन्ति।
समादरः = सम् + आदरः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

पदार्थबोध:
उदेति = उदित होता है (उद्गच्छति, चकास्ति)।
लोके = संसार में (संसारे, जगति)।
अवबोध्यम् = जानने योग्य (ज्ञातव्यम्, ज्ञानीयम्)।
अचलः = गतिहीन, स्थिर (स्थिर:)।
चला = अस्थिर, गतिशील (गतिशीला, अस्थिरा)।
स्वकीये = अपने (आत्मीये)।
अक्षे = धुरी पर (ध्रुवके)।
घूर्णति = घूमती है (घूर्णनं करोति)।
सुस्थापितः = भली-भाँति स्थापित (सम्यक् स्थापितः)।
प्राथम्येन = प्राथमिकता से (प्राथमिकतया)।
ज्योतिविद् = ज्योतिषी (ज्योतिष्क:)।
रूढ़िः = प्रथा, परम्परा।
प्रत्यादिष्टा = खण्डन किया (खण्डितवान्)।
ख्रिस्ताब्दे = ईस्वी में (ईस्वीये)।
षट्सप्ततिः = छिहत्तर (षडधिकसप्ततिः)।
वयसि = आयु में (आयौ)।
निकषा = निकट (समीपे)।
वेधशाला = ग्रह-नक्षत्रों को जानने की प्रयोगशाला (ग्रह-ज्ञानशाला)।
आकलनम् = गणना।
आदधाति = रखता है (धारयति)।
भ्रमन्त्याः = घूमने वाली की (घूर्णन्त्याः )।
छायातपेन = छाया पड़ने से (छायावशात्)।
अवरुध्यते = रुक जाता है (अवबाध्यते)।
अपरत्र = दूसरी ओर (अन्यत्र)।
अवस्थितः = स्थित (स्थितः)।
उपेक्षिताः = नहीं माने गए (तिरस्कृताः)।
पण्डितम्मन्यानाम् = स्वयं को अधिक विद्वान् मानने वालों की (विद्वन्मन्यानाम्)।
कालातिगामिनी = समय को लाँघने वाली (कालजयिनी)।
प्रकटितः = प्रकट किया (प्रदर्शितः)।
असौ = वह (स:)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

सरलार्थ:
सूर्य पूर्व दिशा में उदित होता है और पश्चिम दिशा में अस्त हो जाता है, यह देखा जाता है संसार में। परन्तु इससे यह नहीं समझना चाहिए कि सूर्य गतिशील है, ऐसा। सूर्य स्थिर है और पृथ्वी गतिशीला है जो अपने अक्ष (धुरी) पर घूमती है यह सिद्धान्त अब पूरी तरह स्थापित है। यह सिद्धान्त सबसे पहले जिसने स्थापित किया वे थे-महान् गणितज्ञ और ज्योतिषी ‘आर्यभट’। ‘पृथ्वी स्थिर है’ इस परम्परा वाली प्रथा को उन्होंने नकार दिया। उन्होंने उदाहरण दिया कि ‘गतिशील नौका में बैठा हुआ व्यक्ति नौका के स्थिर होने का अनुभव करता है और दूसरे पदार्थों को गतिशील समझता है।’ इसी प्रकार गतिशीला पृथ्वी में स्थित मानव पृथ्वी को स्थिर समझता है और सूर्यादि ग्रहों को गतिशील जानता है।

476 ई. सन् में आर्यभट ने जन्म लिया यह उनके द्वारा रचित ‘आर्यभटीयम्’ नामक ग्रन्थ में लिखित है। यह ग्रन्थ उन्होंने तेईसवें (23वें) वर्ष में रचा। ऐतिहासिक स्रोतों से ज्ञात होता है कि पाटलिपुत्र (वर्तमान पटना) के निकट आर्यभट की वेधशाला थी। इससे यह अनुमान किया जाता है कि उनकी कर्मभूमि पाटलिपुत्र ही थी।

आर्यभट का योगदान गणित-ज्योतिष से सम्बन्धित है, जहाँ संख्याओं का आंकलन (गणना) महत्त्व रखता है। आर्यभट फलित ज्योतिष शास्त्र में विश्वास नहीं करते थे। गणितीय पद्धति से किए गए आंकलन को ही आधार मानकर उन्होंने प्रतिपादित किया कि ग्रहण में राहु व केतु राक्षस कारण नहीं है। इसमें सूर्य, चन्द्र और पृथ्वी ये तीन ही कारण हैं। सूर्य के चारों ओर घूमती हुई पृथ्वी के व चन्द्रमा के परिक्रमा पथ से संयोग होने के कारण ग्रहण होता है। जब पृथ्वी की छाया पड़ने से चन्द्रमा का प्रकाश रुक जाता है, तब चन्द्रग्रहण होता है। वैसे ही पृथ्वी और सूर्य के बीच आए हुए चन्द्रमा की छाया पड़ने से सूर्यग्रहण दिखाई देता है।

समाज में नए विचारों को अपनाने में प्रायः सामान्य लोग कठिनाई का अनुभव करते हैं। भारतीय ज्योतिष शास्त्र में उसी प्रकार आर्यभट का विरोध भी हुआ। उसके सिद्धान्तों की उपेक्षा की गई। वे स्वयं को विद्वान् मानने वाले लोगों में उपहास के पात्र बने। फिर भी उनकी दृष्टि काल को लाँघने वाली थी। आधनिक वैज्ञानिकों के द्वारा उनमें व उनके सिद्धान्तों में आदर प्रकट किया गया है। इसी कारण से हमारे प्रथम उपग्रह का नाम ‘आर्यभट’ रखा गया।

वास्तव में ये भारतीय गणित-परम्परा तथा विज्ञान-परम्परा के शिखर (श्रेष्ठ) पुरुष थे।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

आर्यभटः Summary

आर्यभटः पाठ-परिचयः

ज्ञान-विज्ञान की सुदीर्घ परम्परा भारतवर्ष की अमूल्य निधि है। इस परम्परा को प्रबुद्ध मनीषियों ने सम्पोषित किया। आर्यभट इन्हीं मनीषियों में अग्रगण्य थे। दशमलव पद्धति आदि के प्रारम्भिक प्रयोक्ता आर्यभट ने गणित को नयी दिशा दी। इन्हें एवं इनके सिद्धान्तों को तत्कालीन रूढ़िवादियों का विरोध झेलना पड़ा। वस्तुतः गणित को विज्ञान बनाने वाले तथा गणितीय गणना पद्धति के द्वारा आकाशीय पिण्डों (नक्षत्रों) की गति का प्रवर्तन करने वाले ये प्रथम आचार्य थे। आचार्य आर्यभट के इसी वैदुष्य का उद्घाटन प्रस्तुत पाठ में है। अधिक जानकारी के लिए योग्यता-विस्तार: द्रष्टव्य है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

अभ्यासः

प्रहेलिकाः HBSE 8th Class Sanskrit  प्रश्न 1.
श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) सीमन्तिनीषु का _________ राजा ___________ गुणोत्तमः?
(ख) कं सञ्जघान _________ का _________ गङ्गा?
(ग) के _________ कं _________ न बाधते शीतम्।
(घ) वृक्षाग्रवासी न च _________, _________ न च शूलपाणिः।
उत्तरम्:
(क) सीमन्तिनीषु का शान्ता? राजा कोऽभूत् गुणोत्तमः?
(ख) कं सञ्जघान कृष्णः? का शीतलवाहिनी गङ्गा?
(ग) के दारपोषणरता:? कं बलवन्तं न बाधते शीतम्?
(घ) वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः, त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

HBSE 8th Class Sanskrit Chapter 15 प्रहेलिकाः प्रश्न 2.
श्लोकाशान् योजयत-

कि कुर्यात् कातरो युद्धेअत्रैवोक्तं न बुध्यते।
विद्वद्भिः का सदा वन्ध्यातक्रं शक्रस्य दुर्लभम्।
कं स्ज्घान कृष्ण:मृगात् सिहः पलायते।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तंकाशींतलवाहिनी गद्भा।

उत्तरम्:

कि कुर्यात् कातरो युद्धेमृगात् सिहः पलायते।
विद्वद्भिः का सदा वन्ध्याअत्रैवोक्तं न बुध्यते।
कं स्ज्घान कृष्ण:काशींतलवाहिनी गद्भा।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तंतक्रं शक्रस्य दुर्लभम्।

प्रहेलिकाः Questions and Answers Class 8 HBSE प्रश्न 3.
उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम’ अनुपयुक्तकथनानां समक्ष ‘न’ इति लिखत-
उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम’ अनुपयुक्तकथनाना समक्ष ‘न’ इति लिखत-
यथा – सिंहः करिणां कुलं हन्ति। [आम]
(क) कातरो युद्धे युद्ध्यते।
(ख) कस्तूरी मृगात् जायते।
(ग) मृगात् सिंहः पलायते।
(घ) कंस: जघान कृष्णम्।
(ङ) तक शक्रस्य दुर्लभम्।
(च) जयन्तः कृष्णस्य पुत्रः।
उत्तरम्:
(क) कातरो युद्धे युध्यते। [न]
(ख) कस्तूरी मृगात् जायते। [आम]
(ग) मृगात् सिंहः पलायते। [न]
(घ) कंसः जघान कृष्णम्। [न]
(ङ) तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्। [आम]
(च) जयन्तः कृष्णस्य पुत्रः। [न]

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

Class 8 Sanskrit Chapter 15 HBSE प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदानां लिङ्ग विभक्तिं वचनञ्च लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः - 1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः - 2

प्रश्न 5.
कोष्ठकान्तर्गतानां पदानामुपयुक्तविभक्तिप्रयोगेन अनुच्छेदं पूरयत-
एकः काकः __________ (आकाश) डयमानः आसीत्। तृषार्तः सः __________ (जल) अन्वेषणं करोति। तदा सः __________ (घट) अल्पं __________ (जल) पश्यति। सः __________ (उपल) आनीय __________ (घट) पातयति। जलं __________ (घट) उपरि आगच्छति। __________ (काक) सानन्दं जलं पीत्वा तृप्यति।
उत्तरम्:
एकः काकः आकाशे (आकाश) डयमानः आसीत्। तृषार्तः सः जलस्य (जल) अन्वेषणं करोति। तदा सः घटे (घट) अल्पं जलं (जल) पश्यति। सः उपलान् (उपल) आनीय घटे (घट) पातयति। जलं घटे (घट) उपरि आगच्छति। काकः (काक) सानन्दं जलं पीत्वा तृप्यति।

योग्यता-विस्तारः

प्रस्तुत पाठ में दी गयी पहेलियों के अतिरिक्त कुछ अन्य पहेलियाँ अधोलिखित हैं। उन्हें पढ़कर स्वयं समझने की कोशिश करें और ज्ञानवर्धन करें यदि न समझ पायें तो उत्तर देखें।

(क) चक्री त्रिशूली न हरो न विष्णुः।
महान् बलिष्ठो न च भीमसेनः।
स्वच्छन्दगामी न च नारदोऽपि
सीतावियोगी न च रामचन्द्रः।।

(ख) न तस्यादिर्न तस्यान्तः मध्ये यस्तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥

(ग) अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः।
अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः।
उत्तर:
(क) वृषभः
(ख) नयनम्
(ग) पत्रम्

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

मूलपाठः

कस्तूरी जायते कस्मात्?
को हन्ति करिणां कुलम्?
किं कुर्यात् कातरो युद्ध?
मृगात् सिंहः पलायते ॥1॥

सीमन्तिनीषु का शान्ता?
राजा कोऽभूत् गुणोत्तमः?
विद्वद्भिः का सदा वन्द्या?
अत्रैवोक्तं न बुध्यते ॥2॥

कं सञ्जधान कृष्णः?
का शीतलवाहिनी गङ्गा?
के दारपोषणरताः?
के बलवन्तं न बाधते शीतम् ॥3॥

वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः
त्रिनेत्रधारौ न च शूलपाणिः।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च विचन्न घटो न मेघ: ॥4॥

भोजनान्ते च किं पेयम्?
जयन्तः कस्य वै सुतः?
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम्?
तक्र शक्रस्य दुर्लभम् ॥5॥

अन्वयः
1. कस्तूरी कस्मात् जायते?
करिणां कुलं कः हन्ति?
कातरः युद्ध किं कुर्यात्?
मृगात् सिंहः पलायते।

2. सीमन्तिनीषु का शान्ता?
क: गुणोत्तमः राजा अभूत?
विद्वद्भिः सदा का वन्द्या?

3. कृष्णः क सञ्जधान?
का शीतलवाहिनी गङ्गा?
के दारपोषणरताः?
शीतं कं बलवन्तं न बाधते?

4. वृक्षाग्रवासी पक्षिराज: च ना
त्रिनेत्रधारी (किन्तु) शूलपाणिः च न।
त्वग्वस्त्रधारी (परन्तु) सिद्धयोगी च न।
जलं च बिभ्रत् न घटः न (च) मेघः।

5. भोजनान्ते कि पेयम्?
जयन्तः कस्य वै सुतः?
विष्णुपदं कथं प्रोक्तम्?
तक्र शक्रस्य दुर्लभम्।

सन्धिविच्छेदः
कोहन्ति = कः + हन्ति।
कातरो युद्धे = कातरः + युद्धे।
कोऽभूत = कः + अभूत् (को + अभूत्)।
गुणोत्तमः = गुण + उत्तमः।
अत्रैवोक्तम् = अत्र + एव + उक्तम्।
वृक्षाग्रवासी = वृक्ष + अग्रवासी।
बिभ्रन्न = ब्रिभत् + न।
भोजनान्ते = भोजन + अन्ते।
प्रोक्तम् = प्र + उक्तम्।

पदार्थबोध:
हन्ति = मारता/ती है (मारयति)।
करिणाम् = हाथियों के (गजानाम्)।
कातरः = कायर (भीत:)।
सीमन्तिनीषु = नारियों में (नारीषु, महिलासु)।
अभूत् = हुआ (अजायत)।
बुध्यते = जाना जाता है (ज्ञायते)।
सञ्जधान = मारा (अमारयत्, अहन्)।
कसञ्जधान् = कंस को मारा (कंसममारयत्)।
शीतलवाहिनी = शीतलधारा वाली (शैत्यवाहिनी)।
काशीतलवाहिनी = काशी की भूमि पर बहने वाली (वाराणसीतलवाहिनी)।
दारपोषणरताः = पत्नी के पोषण में लीन (पत्नीपोषणलीनाः)।
केदारपोषणरताः = खेत के कार्य में संलग्न (क्षेत्रकार्यरताः)।
बलवन्तम् = बलवान् को (शक्तिमन्तम्)।
कम्बलवन्तम् = कम्बल वाले को (कम्बलवस्त्रधारिणम्)।
बाधते = बाधित करता है (सीदति)।
वृक्षाग्रवासी = पेड़ों पर रहने वाला (तरुवासी)।
पक्षिराजः = पक्षियों का राजा (गरुड़) (वैनतेयः)।
त्रिनेत्रधारी = तीन नेत्रों वाला (शिव) (नारिकेलः, शिवः)।
शूलपाणिः = त्रिशूलधारी (शंकरः, शूली)।
त्वम् = त्वचा, छाल (वल्कलः)।
बिभ्रत् = भरा हुआ (परिपूर्णः)।
विष्णुपदम् = मोक्ष (मोक्षः)।
तक्रम् = छाछ, मठा (घृतशेषः)।
शक्रस्य = इन्द्र का (इन्द्रस्य)।
दुर्लभम् = कठिन (कठिनम्)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

प्रहेलिकानामुत्तरान्वेषणाय सङ्केताः
प्रथमा प्रहेलिका – अन्तिम चरणे क्रमशः त्रयाणां प्रश्नानां त्रिभिः पदैः उत्तरं दत्तम्।

द्वितीया प्रहेलिका – प्रथम-द्वितीय-तृतीय चरणेषु प्रथमस्य वर्णस्य अन्तिमवर्णेन संयोगात् उत्तरं प्राप्यते।

तृतीया प्रहेलिका – प्रत्येकं चरणे प्रथमद्वितीययोः प्रथमत्रयाणां वा वर्णानां संयोगात् तस्मिन् चरणे प्रस्तुतस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्यते।

चतुर्थप्रहेलिकायाः उत्तरम् – नारिकेलफलम्।

पञ्चमप्रहेलिकायाः उत्तरम् – प्रथम-प्रहेलिकावत्।

पहेलियों का उत्तर खोजने के संकेत
पहली पहेली – अन्तिम चरण (चौथी पंक्ति) में ऊपर के तीनों प्रश्नों के उत्तर क्रमश: तीन शब्दों में दिए गए हैं।

दूसरी पहेली – प्रथम, द्वितीय तथा तृतीय (तीनों) चरणों के पहले तथा अन्तिम वर्ण का मिलान करने से उत्तर मिलता है।

तीसरी पहेली – प्रत्येक चरण में पहले दोनों या पहले तीनों वर्गों को मिलाने से उसका उत्तर मिलता है।

चौथी पहेली का उत्तर नारियल।

पाँचवीं पहेली का उत्तर – पहली पहेली के समान।

सरलार्थः
1. कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है?
कौन मारता है हाथियों के कुल को?
कायर युद्ध में क्या करता है?
‘हरिण से’, ‘शेर’, ‘भाग जाता है।’
(ये तीनों ही क्रमशः उत्तर हैं।)

2. (i) नारियों में कौन शान्त है? (सीता)
(ii) गुणों में उत्तम राजा कौन हुआ है? (राम)
(ii) विद्वानों द्वारा सदा कौन पूजी जाती है? (विद्या)
इन्हीं में कहा गया है, पता नहीं चल रहा है।

3. कृष्ण ने किसे मारा? (कंस को)
शीतलधारा वाली गंगा कहाँ है? (काशी में)
स्त्री के पोषण में कौन लगे रहते हैं? (किसान)
किस बलवान् को सर्दी नहीं लगती? (कम्बल वाले को)

4. वृक्ष पर रहता है लेकिन पक्षिराज (गरुड़) नहीं है।
तीन नेत्रों वाला है, लेकिन शिव नहीं है।
छाल के वस्त्र पहनता है लेकिन योगी नहीं है।
जल से भरा हुआ है फिर भी न घड़ा है और न बादल।
उत्तर है- नारियल।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

5. भोजन के अन्त में क्या पीना चाहिए? (छाछ)
जयन्त किसका पुत्र था? (इन्द्र का)
मोक्ष कैसा कहा गया है? (दुर्लभ)
मट्ठा दुर्लभ है इन्द्र के लिए।

प्रहेलिकाः Summary

प्रहेलिकाः पाठ-परिचयः

मनोरञ्जनहीन व हास्यविहीन जीवन को नरक माना जा सकता है। पहेलियाँ मनोरञ्जन की प्राचीन विधा हैं। ये प्रायः विश्व की सारी भाषाओं में उपलब्ध हैं। संस्कृत के कवियों ने इस परम्परा को अत्यन्त समृद्ध किया है। पहेलियाँ जहाँ हमें आनन्द देती हैं, वहीं समझ-बूझ की हमारी मानसिक व बौद्धिक प्रक्रिया को अधिक तेज बनाती हैं। इस पाठ में संस्कृत प्रहेलिका (पहेली) बूझने की परम्परा के कुछ रोचक उदाहरण प्रस्तुत किए गए हैं। रोचकपूर्ण ढंग से ज्ञानवर्धन करने के लिए पहेलियाँ उत्तम साधन हैं।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः Read More »

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

Haryana State Board HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

HBSE 8th Class Hindi लाख की चूड़ियाँ Textbook Questions and Answers

कहानी से

पाठ 2 लाख की चूड़ियाँ प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 1.
बचपन में लेखक अपने मामा के गाँव चाव से क्यों जाता था और बदलू को ‘बदलू मामा’ न कहकर ‘बदलू काका’ क्यों कहता था? ..
उत्तर:
बचपन में लेखक अपने मामा के गाँव बड़े चाव के साथ जाता था। उसके चाव का कारण यह था कि वहाँ उसे ढेर सारी लाख की रंग-बिरंगी गोलियाँ मिलती थीं। ये गोलियाँ उसका मन मोह लेती थीं। बदलू लेखक के मामा के गाँव का था अतः उसे उसको ‘बदलू मामा’ कहना चाहिए था, पर वह ‘बदलू मामा’ न कहकर ‘बदलू काका’ कहता था। इसका कारण यह था कि गाँव के सभी बच्चे उसे ‘बदलू काका’ ही कहा करते थे। लेखक भी उनकी देखा-देखी उसे ‘बदलू काका’ ही कहता था।

लाख की चूड़ियाँ प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 2.
वस्तु विनिमय क्या है? विनिमय की प्रचलित पद्धति क्या है?
उत्तर:
‘वस्तु विनिमय’ में एक वस्तु को दूसरी वस्तु देकर लिया जाता था। वस्तु के लिए पैसे नहीं लिए जाते थे। वस्तु के बदले वस्तु ली-दी जाती थी। लोग अनाज देकर चूड़ियाँ ले लेते थे।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

लाख की चूड़ियाँ HBSE 8th Class प्रश्न 3.
“मशीनी युग ने कितने हाथ काट दिए हैं।’-पंक्ति में लेखक ने किस व्यथा की ओर संकेत किया है?
उत्तर:
इस पंक्ति में लेखक ने इस व्यथा की ओर संकेत किया है कि मशीनों के आगमन के साथ कारीगरों के हाथों से काम-धंधा छिन गया। मानो उनके हाथ ही कट गए हों। मशीनों ने लोगों को बेरोजगार बना दिया। .

लाख की चूड़ियाँ पाठ के प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 4.
बदलू के मन में ऐसी कौन-सी व्यथा थी, जो लेखक से छिपी न रह सकी?
उत्तर:
बदलू के मन में इस बात की व्यथा की मशीनी युग के प्रभावस्वरूप उस जैसे अनेक कारीगरों को बेरोजगारी और उपेक्षा का शिकार होना पड़ा है। अब लोग कारीगरी की कद्र न करके दिखावटी चमक पर अधिक ध्यान देते हैं। ।

लाख की चूड़ियाँ शब्दार्थ HBSE 8th Class  प्रश्न 5.
मशीनी युग से बदलू के जीवन में क्या बदलाव आया?
उत्तर:
मशीनी युग से बदलू के जीवन में यह बदलाव आया कि वह बेरोजगार हो गया। काम न करने से उसका शरीर भी ढल गया, उसके हाथों-माथे पर नसें उभर आईं। अब वह बीमार रहने लगा।

कहानी से आगे

लाख की चूड़ियाँ पाठ का सार HBSE 8th Class  प्रश्न 1.
आपने मेले-बाजार आदि में हाथ से बनी चीजों को बिकते देखा होगा। आपके मन में किसी चीज को बनाने की कला को सीखने की इच्छा हुई हो और आपने कोई कारीगरी सीखने का प्रयास किया हो तो उसके विषय में लिखिए।
उत्तर:
मैंने मेले-बाजार में तरह-तरह की रंग-बिरंगी काँच के छोटे-छोटे बीकरों में रखी मोमबत्तियाँ बिकती देखीं। मेरे मन में भी यह इच्छा उत्पन्न हुई कि मैं भी इनको बनाने की कला सीखू। मैंने हस्तशिल्प कार्यशाला में एक सप्ताह का प्रशिक्षण लिया। अब मैं स्वयं इस प्रकार की कलात्मक मोमबत्तियाँ आसानी से बना लेता हूँ। मैं इनकी बिक्री करके कुछ धन भी कमा लेता हूँ।

Vasant Chapter 2 HBSE 8th Class प्रश्न 2.
लाख की वस्तुओं का निर्माण भारत के किन-किन राज्यों में होता है? लाख से चूड़ियों के अतिरिक्त क्या-क्या चीजें बनती हैं? ज्ञात कीजिए।
उत्तर:
लाख की वस्तुओं का निर्माण राजस्थान में सबसे अधिक होता है। यह काम गुजरात में भी होता है क्योंकि यह राज्य राजस्थान से सटा हुआ है। – लाख से चूड़ियाँ बनती हैं। – लाख से खिलौने बनते हैं।

अनुमान और कल्पना

पाठ 2 लाख की चूड़ियाँ HBSE 8th Class प्रश्न 1.
घर में मेहमान आने पर आप उसका अतिथि-सत्कार कैसे करेंगे?
उत्तर:
घर में मेहमान आने पर हम उन्हें आदर सहित बिठाएँगे।

  • उनके आने पर प्रसन्नता प्रकट करेंगे।
  • उन्हें पीने के लिए चाय, कॉफी, लस्सी या शर्बत देंगे।
  • बाद में उन्हें खाना खिलाएँगे।
  • उनके साथ प्रेमपूर्वक बातचीत करेंगे।

प्रश्न 2.
आपको अपनी छुट्टियों में किसके घर जाना सबसे अच्छा लगता है? वहाँ की दिनचर्या लिखिए। अलग कैसे होती है?
उत्तर:
हमें छुट्टियों में अपने नाना-नानी के घर जाना सबसे अच्छा लगता है, क्योंकि वे हमें बहुत प्यार करते हैं। वहाँ की दिनचर्या बहुत ही मस्ती भरी होती है। वहाँ हमें स्कूल जाने की चिंता नहीं होती। अतः हम वहाँ देर तक सोते हैं और धूप निकल आने पर उठते हैं। वहाँ हम आस-पास के बच्चों के साथ घूमने जाते हैं। घर पर हमें नाश्ता भी बड़ा मजेदार मिलता है। नाश्ता करके हम खेलने निकल जाते हैं। दोपहर का खाना काफी देर से होता है। घर के आँगन में खेलते-कूदते और मस्ती करते हैं। इस प्रकार दिन भर मौज-मस्ती चलती रहती है।

प्रश्न 3.
मशीनी युग में अनेक परिवर्तन आए दिन होते रहते हैं। आप अपने आस-पास से इस प्रकार के किसी परिवर्तन का उदाहरण चुनिए और उसके बारे में लिखिए।
उत्तर:
मशीनी युग में अनेक परिवर्तन आए दिन होते रहते हैं। हमारे आस-पास भी इस प्रकार के परिवर्तन होते रहते हैं। पहले हमारे घर के पास कई स्त्रियाँ दाल पीसने का काम करती थीं। वे बड़ी-बड़ी सिलों पर पत्थर के बट्टों से दाल पीसकर कुछ रुपए कमा लेती थीं। प्रायः हलवाई उनसे दाल पिसवाते थे। अब दाल पीसने की मशीनें आ गई हैं। अब वही काम मशीन थोड़ी ही देर में कर देती है। इससे उनका काम छिन गया है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

प्रश्न 4.
बाजार में बिकने वाले सामानों की डिज़ाइनों में हमेशा परिवर्तन होता रहता है। आप इन परिवर्तनों को किस प्रकार देखते हैं। आपस में चर्चा कीजिए।
उत्तर:
बाजार में अनेक प्रकार के सामान बिकते हैं। इनमें खाने-पीने के सामानों के अतिरिक्त पहनने-ओढ़ने के कपड़े भी होते हैं। मनोरंजन के भी बहुत सामान बाजार में मिलते हैं। इन सामानों में डिजाइनों में हमेशा परिवर्तन आता रहता है, विशेषकर कपड़ों के डिजाइनों में।

प्रश्न 5.
हमारे खान-पान, रहन-सहन और कपड़ों में भी बदलाव आ रहा है। इस बदलाव के पक्ष-विपक्ष में बातचीत कीजिए और बातचीत के आधार पर लेख तैयार कीजिए।
उत्तर:
आज के युग में हमारे खान-पान, रहन-सहन तथा कपड़ों में अनेक प्रकार के बदलाव आ रहे हैं। इस बदलाव के पक्षविपक्ष में बड़े लोगों से बातचीत करने पर यह कहा जा सकता है: बदलाव प्रकृति का नियम है। हर युग में बदलाव आता रहा है और आता रहेगा। इस बदलाव को कोई रोक नहीं सकता। यद्यपि बड़े लोग इसे देर से स्वीकार करते हैं, पर युवा पीढ़ी इसे तुरंत अपना लेती है। बड़े लोग इसे फैशन का नाम दे देते हैं तथा प्रारंभ में इसका विरोध करते हैं, पर कुछ समय बीत जाने के उपरांत वे भी इसे स्वीकार कर लेते हैं।

भाषा की बात

1. ‘बदलू को किसी बात से चिढ़ थी तो काँच की चूड़ियों से’ और बदलू स्वयं कहता है।-“जो सुंदरता काँच की चूड़ियों में होती है लाख में कहाँ संभव है?” ये पंक्तियाँ बदलू की दो प्रकार की मनोदशाओं को सामने लाती हैं। दूसरी पंक्ति में उसके मन की पीड़ा है। इसमें व्यंग्य भी है। हारे हुए मन.से, या दुखी मन से अथवा व्यंग्य में बोले गए वाक्यों के अर्थ सामान्य नहीं होते। कुछ व्यंग्य वाक्यों को ध्यानपूर्वक समझकर एकत्र कीजिए और उनके भीतरी अर्थ की व्याख्या करके लिखिए।

‘वहाँ की औरतें अपने मरद का हाथ पकड़कर सड़कों पर घूमती भी हैं और फिर उनकी कलाइयाँ नाजुक होती हैं। लाख की चूड़ियाँ पहनें तो मोच न आ जाए।’
→ इस कथन में शहरी स्त्रियों पर व्यंग्य किया गया है। शहर की औरतों को बेशर्म बताया गया है क्योंकि वे सड़कों पर अपने मर्द (पति) का हाथ पकड़कर घूमती हैं।

→ दूसरा व्यंग्य उनकी कलाई की नाजुकता पर किया गया है कि वे लाख की चूड़ियों का बोझ झेल ही नहीं सकती।

→ ‘आजकल सब काम मशीन से होता है। जो सुंदरता काँच की चूड़ियों में होती है, लाख में कहाँ संभव है?

→ बदलू मशीनी युग पर व्यंग्य करता है। मशीनों ने लोगों को बेरोजगार बना दिया। लोग सुंदरता के पीछे भागते हैं, मजबूती की परवाह किसे है।

2. बदलू कहानी में दृष्टि से पात्र है और भाषा की बात (व्याकरण) की दृष्टि से संज्ञा है। किसी भी व्यक्ति, स्थान, वस्तु, विचार अथवा भाव को संज्ञा कहते हैं। संज्ञा को तीन भेदों में बांटा गया है –
(क) व्यक्तिवाचक संज्ञा जैसे-शहर, गाँव, पतली-मोटी, गोल, चिकना इत्यादि

(ख) जातिवाचक संज्ञा जैसे–चरित्र, स्वभाव, वजन, आकार आदि द्वारा जानी जाने वाली संज्ञा।

(ग) भाववाचक संज्ञा, जैसे–सुंदरता, नाजुक, प्रसन्नता इत्यादि जिसमें कोई व्यक्ति नहीं है और न आकार, वचन परंतु उसका अनुभव होता है। पाठ से तीनों प्रकार की संज्ञाएँ चुनकर लिखिए।

  • व्यक्तिवाचक संज्ञाएँ – रज्जो, बदलू
  • जातिवाचक संज्ञाएँ – चूड़ियाँ, स्त्रियाँ, काँच, सड़क, काका, मशीन, चारपाई, गोली।
  • भाववाचक संज्ञाएँ – पढ़ाई, सुंदरता, व्यथा
  • गाँव की बोली के शब्द : मरद (मर्द), लला (लाल), बखत (वक्त), मचिया (खाट), पियाज (प्याज), तमाखू (तंबाकू) आदि।

3. गाँव की बोली में कई शब्दों के उच्चारण बदल जाते हैं। कहानी में बदलू बक्त (समय) को बखत, उम्र (वय/आयु) को उमर कहता है। इस तरह के अन्य शब्दों को खोजिए जिनके रूप में परिवर्तन हुआ हो, अर्थ में नहीं।
विद्यार्थी स्वयं करों

HBSE 8th Class Hindi लाख की चूड़ियाँ Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
बदलू कौन था? उसका व्यवसाय क्या था?
उत्तर:
बदलू मनिहार था। चूड़ियाँ बनाना उसका पैतृक पेशा था और वास्तव में वह बहुत ही सुंदर चूड़ियाँ बनाता था। उसकी बनाई हुई चूड़ियों की खपत भी बहुत. थी। उस गाँव में तो सभी स्त्रियाँ उसकी बनाई हुई चूड़ियाँ पहनती ही थीं आस-पास के गाँवों के लोग भी उससे चूड़ियाँ ले जाते थे परंतु वह कभी भी चूड़ियों को पैसों से बेचता न था। उसका अभी तक वस्तु-विनिमय का तरीका था और लोग अनाज के बदले उससे चूड़ियाँ ले जाते थे। बदलू स्वभाव से बहुत सीधा था। कभी भी उसे किसी से झगड़ते नहीं देखा गया।

प्रश्न 2.
जब कई वर्ष बाद लेखक बदलू से मिलने गया तब उसने क्या शिकायत की?
उत्तर:
बदलू ने लेखक को बताया कि उसका काम तो कई साल से बंद है। उसकी बनाई हुई चूड़ियाँ कोई पूछे तब तो। गाँव-गाँव में काँच का प्रचार हो गया है। वह कुछ देर चुप रहा, फिर बोला, मशीन युग है न यह, लला! आजकल सब काम मशीन से होता है। खेत भी मशीन से जोते जाते हैं और फिर जो सुंदरता काँच की चूड़ियों में होती है, लाख में कहाँ संभव है?

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

प्रश्न 3.
बदलू लेखक को मलाई क्यों नहीं खिला पाया?
उत्तर:
पहले बदलू के पास एक गाय थी। वह उसके दूध की मलाई लेखक को खिलाया करता था। अब वह गाय बिक चुकी थी क्योंकि बदलू के पास उसको खिलाने को कुछ नहीं था अतः अब मलाई होती ही न थी।

लाख की चूड़ियाँ गद्यांशों पर आधारित अर्थग्रहण संबंधी प्रश्न

1. वैसे तो मेरे मामा के गाँव का होने के कारण मुझे बदलू को ‘बदलू मामा’ कहना चाहिए था परंतु मैं उसे ‘बदलू मामा’ न कहकर बदलू काका कहा करता था जैसा कि गाँव के सभी बच्चे उसे कहा करते थे। बदलू का मकान कुछ ऊँचे पर बना था। मकान के सामने बड़ा-सा सहन था जिसमें एक पुराना नीम का वृक्ष लगा था। उसी के नीचे बैठकर बदलू अपना काम किया करता था। बगल में भट्ठी दहकती रहती जिसमें वह लाख पिघलाया करता।

सामने एक लकड़ी की चौखट पड़ी रहती जिस पर लाख के मुलायम होने पर वह उसे सलाख के समान पतला करके चूड़ी का आकार देता। पास में चार-छह विभिन्न आकार की बेलननुमा मुंगेरियाँ रखो रहतीं जो आगे से कुछ पतली और पीछे से मोटी होतीं। लाख की चूड़ी का आकार देकर वह उन्हें मुंगेरियों पर चढ़ाकर गोल और चिकना बनाता और तब एक-एक कर पूरे हाथ की चूड़ियाँ बना चुकने के पश्चात वह उन पर रंग करता।
प्रश्न:
1. लेखक को बदलू को किस संबोधन से पुकारना चाहिए था पर वह किस संबोधन से पुकारता था और क्यों?
2. बदलू का मकान कैसा था?
3. बदलू अपना काम कहाँ करता था?
4. वह अपना काम कैसे करता था?
5. वह किससे चूड़ी बनाता था तथा कैसे?
उत्तर:
1. लेखक को बदलू को ‘मामा’ से संबोधित करना चाहिए था क्योंकि वह उसके मामा के गाँव से था, पर वह उसे ‘बदलू काका’ कहकर संबोधित करता था क्योंकि गाँव के सभी बच्चे उसे ‘बदलू काका’ ही कहते थे।
2. बदलू का मकान कुछ ऊँचाई पर बना था। उसके मकान के सामने बड़ा सा आँगन था और उसमें नीम का पेड़ लगा हुआ था।
3. बदलू नीम के पेड़ के नीचे बैठकर अपना काम करता था।
4. वह दहकती भट्ठी पर लाख पिघलाता रहता था। वह लाख को मुलायम करके चूड़ी का आकार देता। इसके लिए वह विभिन्न आकार की मुंगरियों पर चढ़ाकर गोल करता था?
5. वह लाख से चूड़ी बनाता था। इसके बाद वह चूड़ियों पर रंग करता था।

2. मैं बहुधा हर गर्मी की छुट्टी में अपने मामा के यहाँ चला जाता और एक-आध महीने वहाँ रहकर स्कूल खुलने के समय तक वापस आ जाता। परंतु दो-तीन बार ही मैं अपने मामा के यहाँ गया होऊँगा। जब मेरे पिता की एक दूर के शहर में बदली हो गई और एक लंबी अवधि तक मैं अपने मामा के गाँव न जा सका। तब लगभग आठ-दस वर्षों के बाद जब मैं वहाँ गया तो इतना बड़ा हो चुका था कि लाख की गोलियों में मेरी रूचि नहीं रह गई थी। अत: गाँव में होते हुए भी कई दिनों तक मुझे बदलू का ध्यान न आया।

इस बीच मैंने देखा कि गाँव में लगभग सभी स्त्रियाँ काँच की चूड़ियाँ पहने हैं। विरले ही हाथों में मैंने लाख की चूड़ियाँ देखीं। तब एक दिन सहसा मुझे बदलू का ध्यान हो आया। बात यह हुई कि बरसात में मेरे मामा की छोटी लड़की आँगन में फिसलकर गिर पड़ी और उसके हाथ की काँच की चूड़ी टूटकर उसकी कलाई में घुस गई और उससे खून बहने लगा। मेरे मामा उस समय घर पर न थे। मुझे ही उसकी मरहम-पट्टी करनी पड़ी। तभी सहसा मुझे बदलू का ध्यान हो आया और मैंने सोचा कि उससे मिल आऊँ। अतः शाम को मैं घूमते-घूमते उसके घर चला गया। बदलू वहीं चबूतरे पर नीम के नीचे एक खाट पर लेटा था।
प्रश्न:
1. लेखक काफी समय तक मामा के गाँव क्यों नहीं जा सका?
2. वहाँ जाकर लेखक ने स्त्रियों में क्या परिवर्तन देखा?
3. लेखक को बदलू की याद कैसे आई?
4. लेखक को बदलू कहाँ मिला?
उत्तर:
1. लेखक के पिता की बदली किसी दूर के शहर में हो गई थी। इसी कारण वह 8-10 वर्षों तक मामा के गाँव नहीं जा सका।
2. लंबे समय के बाद जब लेखक मामा के गाँव गया तो उसने देखा कि अब वहाँ की अधिकांश स्त्रियाँ लाख की चूड़ियों के स्थान पर काँच की चूड़ियाँ पहने हुए हैं। किसी-किसी स्त्री ने ही लाख की चूड़ी पहन रखी थी।
3. लेखक की मामा की छोटी लड़की के हाथ की काँच की चूड़ी टूटकर उसकी कलाई में घुस गई थी और खून बहने लगा था। उस समय उसके मामा घर पर नहीं थे और लेखक को ही उसकी मरहम-पट्टी करनी पड़ी थी। तभी उसे बदलू की याद हो आई।
4. जब लेखक बदलू से मिलने उसके घर गया तब वह उसे | चबूतरे पर नीम के पेड़ के नीचे एक खाट पर लेटा हुआ मिला।

लाख की चूड़ियाँ Summary in Hindi

लाख की चूड़ियाँ पाठ का सार

लेखक को सारे गाँव में बदलू सबसे अच्छा लगता था क्योंकि वह उसे लाख की सुंदर-सुंदर गोलियाँ बनाकर देता था। लेखक उसे ‘बदलू काका’ कहा करता था। बदलू काका नीम के पेड़ के नीचे बैठकर दहकती भट्ठी पर लाख पिघला कर उसे चूड़ी का आकार देता था। वह बेलननुमा मुँगेरियों पर लाख को चढ़ाकर उसे चूड़ियों का आकार देता था और बाद में उन पर रंग करता था। वह बीच-बीच में हुक्का पीता रहता था। वह बचपन में लेखक को ‘लला’ कहता था और एक मचिया पर बिठाता था। वहीं लेखक उसे चूड़ियाँ बनाते देखता रहता था। बदलू मनिहार था। चूड़ियाँ बनाना उसका पैतृक पेशा था। गाँव की सभी स्त्रियाँ उसी की बनाई चूड़ियाँ पहनती थीं। बदलू स्वभाव से बहुत सीधा था। विवाह के अवसर पर उसकी चूड़ियों का मूल्य बढ़ जाता था। वह काँच की चूड़ियों से चिढ़ता था।

वह लेखक से बचपन में उसकी पढ़ाई के बारे में पूछता रहता था। कभी-कभी बदलू उसकी अच्छी खातिर भी करता था। बदलू उसके लिए लाख की एक-दो गोलियाँ बना देता था। बदलू लेखक के मामा के गाँव में रहता था। लेखक के पिता की बदली दूर के शहर में हो गई थी। अतः वह लंबे समय तक मामा के गाँव न जा सका। जब वह गाँव गया तो उसने गाँव की लगभग सभी स्त्रियों को काँच की चूड़ियाँ पहने देखा। एक शाम को वह बदलू से मिला तो सहसा उसने लेखक को पहचाना नहीं। फिर लेखक ने अपना नाम जनार्दन बताकर गोलियों की बात याद दिलाई, लेकिन वह फिर भी चुप रहा। बदलू ने उसे बताया कि अब उसका लाख की चूड़ियाँ बनाने का काम कई साल से बंद है क्योंकि अब उसकी बनाई चूड़ियों की पूछ नहीं होती। सभी को काँच की सुंदर चूड़ियाँ चाहिए। अब तक बदलू का शरीर भी ढल चुका था। उसे बुरी तरह खाँसी आ रही थी। उसके मन में व्यथा छिपी थी, जिसे लेखक ने भाँप लिया।

लेखक ने विषय बदलने के लिए पूछा-काका, अब की आम की फसल कैसी है? उसने जवाब दिया-अच्छी है और यह कहकर उसके लिए अपनी बेटी से कहकर आम मँगवाए। फिर लेखक ने गाय के बारे में पूछा तो वह बोला-गाय को दो साल पहले बेच दिया, कहाँ से खिलाता उसे? तभी उसकी बेटी रज्जो एक डलिया में ढेर से आम ले आई। बेटी ने चार-पाँच सिंदूरी आम छाँटकर उसे दे दिए। लेखक ने देखा कि रज्जो की गोरी-गोरी कलाइयों पर लाख की चूड़ियाँ फब रही थीं। बदलू बोला-यही आखिरी जोड़ा बनाया था, जमींदार साहब की बेटी के लिए। वे दस आने दे रहे थे, बदलू ने वह जोड़ा नहीं दिया और कह दिया-शहर से ले आओ। लेखक को यह सुनकर प्रसन्नता हुई कि बदलू ने हारकर भी हार नहीं मानी। उसका व्यक्तित्व टूटने वाला नहीं था।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ

लाख की चूड़ियाँ शब्दार्थ

विभिन्न = तरह-तरह की (Different), पैतृक = पिता का (Paternal), विनिमय = बदल-बदल (Exchange), नाजुक = कोमल (Tender), विरले = कोई-कोई (not common), स्मृति पटल = मस्तिष्क में याद (Memory), अतीत = पुराना समय (old period), व्यथा = मन की तकलीफ (Agony)।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 2 लाख की चूड़ियाँ Read More »

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा

Haryana State Board HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा

HBSE 8th Class Hindi बस की यात्रा Textbook Questions and Answers

कारण बताएँ

बस की यात्रा शब्दार्थ HBSE 8th Class  प्रश्न 1.
“मैंने उस कंपनी के हिस्सेदार की तरफ पहली बार श्रद्धाभाव से देखा।”
लेखक के मन में हिस्सेदार साहब के लिए श्रद्धा क्यों जग गई ?
उत्तर:
लेखक के मन में बस कंपनी के हिस्सेदार साहब के लिए श्रद्धा इसलिए जाग गई कि वह इतनी खटारा बस को चलाने का साहस जुटा रहा था। कंपनी का हिस्सेदार अपनी पुरानी बस की खूब तारीफ कर रहा था। ऐसे व्यक्ति के प्रति श्रद्धा भाव ही उमड़ता है।

Bas Ki Yatra Class 8 HBSE प्रश्न 2.
“लोगों ने सलाह दी कि समझदार आदमी इस शाम वाली बस से सफर नहीं करते।”
लोगों ने यह सलाह क्यों दी?
उत्तर:
लोगों ने लेखक को यह सलाह इसलिए दी क्योंकि इस बस का कोई भरोसा नहीं है कि यह कब और कहाँ रुक जाए, शाम बीतते ही रात हो जाती है और रात रास्ते में कहाँ बितानी पड़ जाए। कुछ पता नहीं रहता। उनके अनुसार यह बस डाकिन की तरह है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा

बस की यात्रा प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 3.
“ऐसा जैसे सारी बस ही इंजन है और हम इंजन के भीतर बैठे हैं।”
लेखक को ऐसा क्यों लगा ?
उत्तर:
जब बस का इंजन स्टार्ट हुआ तब सारी बस झनझनाने लगी। लेखक को ऐसा प्रतीत हुआ कि पूरी बस ही इंजन है। मानो वह बस के भीतर न बैठकर इंजन के भीतर बैठा हुआ हो।

Bus Ki Yatra Class 8 HBSE प्रश्न 4.
“गजब हो गया। ऐसी बस अपने आप चलती है।”
लेखक को यह सुनकर हैरानी क्यों हुई ?
उत्तर:
लेखक ने बस की बुरी हालत देखकर बस-कंपनी के हिस्सेदार से पूछा था कि क्या यह बस चलती भी है। तब उसने उत्तर दिया था कि हाँ, यह बस भली प्रकार चलती है और अपने आप चलती है। यह सुनकर लेखक को हैरानी हुई कि इतनी जर्जर बस बिना धक्का दिए अपने आप चलती है।

Bus Ki Yatra Summary HBSE 8th Class प्रश्न 5.
“मैं हर पेड़ को अपना दुश्मन समझ रहा था।”
लेखक पेड़ों को दुश्मन क्यों समझ रहा था?
उत्तर:
लेखक को पेड़ों से डर इसलिए लग रहा था कि कहीं उसकी बस किसी पेड़ से टकरा न जाए। एक पेड़ के निकल जाने पर वह दसरे पेड़ का इंतजार करता कि बस कहीं इस पेड़ से न टकरा जाए। उसे हर पेड़ अपना दुश्मन लग रहा था।

पाठ से आगे

पाठ 3 बस की यात्रा के प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 1.
‘सविनय अवज्ञा आंदोलन’ किसके नेतृत्व में, किस उद्देश्य से तथा कब हुआ था? इतिहास की उपलब्धत पुस्तकों के आधार पर लिखिए।
उत्तर:
सविनय अवज्ञा आंदोलन महात्मा गाँधी के नेतृत्व में 1930 में अंग्रेजी सरकार से असहयोग करने तथा स्वराज पारित के लिए किया गया था।

Class 8th Vasant Chapter 3 HBSE प्रश्न 2.
सविनय अवज्ञा का उपयोग व्यंग्यकार ने किस रूप में किया है? लिखिए।
उत्तर:
सविनय अवज्ञा आंदोलन 1930 में सरकारी आदेशों का पालन न करने के लिए किया गया था। इसमें अंग्रेजी सरकार के साथ सहयोग न करने की भावना थी। 12 मार्च 1930 को इसी कड़ी में दांडी मार्च किया गया। नमक कानून 1930 में तोड़ा गया। लेखक ने इसका उपयोग इस संदर्भ में किया है कि आंदोलन के दौरान जिस प्रकार अंग्रेजों के दमन पूर्वक कार्यों से भारतीय जनता झकी नहीं विनम्रपूर्वक अपने संघर्ष में बढ़ी रही उसी प्रकार यह बस भी अपने खटारा और टूटी-फूटी होने के बावजूद चल ही रही है या कहें कि चलाई जा रही है। बस का ढाँचा जवाब दे रहा था, किंतु वह चल ही रही थी।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा

प्रश्न 3.
आप अपनी किसी यात्रा के खट्टे-मीठे अनुभवों को याद करते हुए एक लेख लिखिए।
उत्तर:
कुछ समय पूर्व की बात है चाचा जी के बुलावे पर मैं और मेरा मित्र रोहित ऊधमपुर जाने के लिए तैयार हुए। तैयारी अचानक बन गई अतः आरक्षण की व्यवस्था नहीं हो पाई। सामान्य डिब्बे से ही सफर करना पड़ा। यह विचार बना कि गाड़ी से पठानकोट तक चला जाए। उसके बाद सांबा तक बस द्वारा व वहाँ से उधमपुर। अधिक सामान की आवश्यकता नहीं थी अतः एक बैग लेकर दिल्ली जंक्शन के प्लेटफार्म नं. 11 की ओर रुख किया। T.V. स्क्रीन से पता चला कि गाड़ी प्लेटफार्म पर पहुँचने वाली है। हमने टिकट लिए। खुले पैसे की कमी से 6 रुपए का नुकसान उठाना पड़ा। गाड़ी प्लेटफार्म पर लग चुकी थी। हम पुल से नीचे उतरकर जनरल डिब्बे की ओर चल पड़े। बोतल का पानी रास्ते में ही समाप्त हो चुका था।

अतः यह तय हुआ कि रोहित पानी ले आए। ठंडे पानी की मशीन पर लगर खाने जैसी भीड़ हो रही थी। जैसे तैसे पानी भरकर डिब्बे में सवार हो गए। यह देखकर हम खुश थे कि अधिक भीड़ नहीं थी। लेकिन हमारी यह खुशी पश्चिम बंगाल के मार्क्सवादी शासन (कुशासन) की तरह स्थायी नहीं थी। पता चला कि हाथों में झंडे, डंडे तथा जेब पर बिल्ले लगाए किसान यूनियन के लोग इसी डिब्बे पर नजरे गड़ाए लपके आ रहे थे। महिलाओं, पुरुषों और बच्चों ने थोड़ी ही देर में डिब्बे को रैली स्थल में बदल दिया। हालत यह थी कि अब हम चाहकर बाहर भी नहीं जा सकते थे। शाहरूख खान के ‘छैयाँ-छैयाँ’ वाले गाने के स्मरण ने मन को कुछ-कुछ राहत दी।

मन बहलाना

अनुमान कीजिए यदि बस जीवित प्राणी होती, वह बोल सकती तो वह अपनी बुरी हालत और भारी बोझ के कष्ट को किन शब्दों में व्यक्त करती? लिखिए।
मैं एक बहुत पुरानी और बूढी बस हूँ। मेरी हालत जर्जर हो चुकी है। अब मैं लंबी यात्रा करने लायक नहीं रह गई हूँ। मैं तो थोड़ा-बहुत टहल ही सकती हूँ। मुझ पर सवारियों का बोझ मत लादो। मैं तुम्हारा बोझ सहन नहीं कर सकती। मैं इस बोझ से दबकर दम तोड़ दूंगी। अब तो मैं एक वृद्धा की तरह हूँ। तुम्हें तो मेरा सम्मान करना चाहिए। तुम मेरे कष्टों को बढ़ाओ मत। अब मुझे चलने में तकलीफ होती है। अब मैं आराम करना चाहती हूँ। मुझे चैन से रहने दो।

भाषा की बात

1. बस, वश, बस तीन शब्द हैं-इनमें बस सवारी के अर्थ में, वश अधीनता के अर्थ में और बस पर्याप्त (काफी) के अर्थ में प्रयुक्त होता है जैसे- बस से चलना होगा। मेरे वश में नहीं है। अब बस करो।
उपर्युक्त वाक्य के समान तीनों शब्दों से युक्त आप भी दो-दो वाक्य बनाइए।
बस : 1. यह बस बहुत सुविधाजनक है।
2. मेरठ से बस का सफर दो घंटे का है।

वश : 1. इस स्थिति पर मेरा वश नहीं है।
2. यह काम सरकार के वश में ही है।

बस : 1. तुम्हें बस झगड़ना ही आता है।
2. बस मैं नहीं जा सकता।

2. “हम पाँच मित्रों ने तय किया कि शाम चार बजे की बस से चलें। पन्ना से इसी कंपनी की बस सतना के लिए घंटे भर बाद मिलती है।” ने, की, से आदि शब्द वाक्य के दो शब्दों के बीच संबंध स्थापित कर रहे हैं। ऐसे शब्दों को कारक कहते हैं। इसी तरह जब दो वाक्यों को एक साथ जोड़ना होता है ‘कि’ का प्रयोग होता है।

कहानी में से दोनों प्रकार के चार वाक्यों को चुनिए।
→ बस को देखा तो श्रद्धा उमड़ पड़ी।

  • हमें बेटों की तरह प्यार से गोद में लेकर चलेगी।
  • मालूम हुआ कि पेट्रोल की टंकी में छेद हो गया है
  • झील दिखती तो सोचता कि इसमें बस गोता लगा जाएगी।

3. “हम फौरन खिड़की से दूर सरक गए। चाँदनी में रास्ता टटोलकर वह रेंग रही थी।” ‘सरकना’ और ‘रेंगना’ जैसी क्रिया दो प्रकार की गति बताती है। ऐसी कुछ और क्रियाएँ एकत्र कीजिए जो गति के लिए प्रयुक्त होती हैं, जैसे-घूमना इत्यादि। उन्हें वाक्यों में प्रयोग कीजिए।

  • पकड़ना – हमने गाड़ी पकड़नी चाही।
  • धड़कना – दिल तेजी से धड़क रहा था।

4. “काँच बहुत कम बचे थे। जो बचे थे, उनसे हमें बचना था।”
इस वाक्य में ‘बच’ शब्द को दो तरह से प्रयोग किया गया है। एक ‘शेष’ के अर्थ में और दूसरा सुरक्षा के अर्थ में।
नीचे दिए गए शब्दों को वाक्यों में प्रयोग करके देखो। ध्यान रहे, एक ही शब्द वाक्य में दो बार आना चाहिए, और शब्दों के अर्थ में कुछ बदलाव होना चाहिए।
(क) जल
(ख) फल
(ग) हार।
जल : नदियों का जल पवित्र होता है।
वह आग से जल गया।

फल : फल खाना स्वास्थ्य के लिए अच्छा होता है।
अच्छे काम का अच्छा फल मिलता है।

हार : गले का हार सुंदर है।
हम मैच हार गए।

5. भाषा की दृष्टि से देखें तो हमारी बोलचाल में प्रचलित अंग्रेजी शब्द फर्स्ट क्लास में दो शब्द हैं-फर्स्ट और क्लास। क्लास का विशेषण है फर्स्ट। चूँकि फर्स्ट संख्या है, फर्स्ट क्लास संख्यावाचक विशेषण का उदाहरण है। महान आदमी में किसी आदमी की विशेषता है महान। यह गुणवाचक विशेषण है। संख्यावाचक विशेषण और गुणवाचक विशेषण के उदाहरण खोजकर लिखिए।
चतुर व्यक्ति, सुंदर स्त्री, सच्चा आदमी। – गुणवाचक विशेषण
तीसरा आदमी, चार अमरूद। संख्यावाचक विशेषण

बस की यात्रा Summary in Hindi

बस की यात्रा पाठ का सार

लेखक और उसके मित्रों ने तय किया कि वे शाम चार बजे की बस से पन्ना जाएँगे। वहाँ से इसी कंपनी की बस सतना के लिए एक घंटे बाद मिलती है जो जबलपुर की ट्रेन मिला (पकड़ा) देती है। दो लोगों को सुबह काम पर हाजिर होना था अतः यह रास्ता अपनाना ठीक समझा गया। यद्यपि समझदार लोगों ने शाम की बस से सफर करने को मना किया था, पर वे माने नहीं। बस बहुत बूढी अर्थात् पुरानी थी। उन लोगों को लगा कि यह बस तो पूजा के योग्य है क्योंकि इसकी दशा वृद्धा स्त्री के समान थी। बस कंपनी के हिस्सेदार ने बताया कि यह बस भली प्रकार चलती है। डॉक्टर मित्र ने कहा कि यह बस अनुभवी है और हमें बेटों की तरह गोद में लेकर चलेगी। लेखक को विदा करने आए लोगों ने ऐसा भाव प्रकट किया कि मानो वे उन्हें अंतिम विदा दे रहे हों।

खैर बस का इंजन स्टार्ट हो गया। बस के अधिकांश शीशे टूटे हुए थे। उन लोगों को लगा कि इंजन उनकी सीट के नीचे है। वैसे बस के सभी हिस्से एक-दूसरे से असहयोग कर रहे थे। एकाएक बस रुक गई। पता चला पेट्रोल की टंकी में छेद हो गया है। बस का ड्राइवर बाल्टी में पेट्रोल निकाल कर उसे नली से इंजन में पहुँचाने लगा। लेखक को अब बस के किसी हिस्से का भरोसा नहीं था। उसे डर लगने लगा कि बस किसी पेड़ से टकरा जाएगी। बस फिर रुक गई। उसका इंजन खोलकर ठीक किया गया तो वह बहुत धीमी रफ्तार से चलने लगी। बस पुलिया पर पहुंची ही थी उसका एक टायर फट गया। वह तो बस की स्पीड कम थी अन्यथा वह नाले में जा गिरती। लेखक बस को श्रद्धाभाव से देखने लगा। काफी देर में एक पुराना घिसा हुआ टायर लगाया गया तब वह कहीं चली। लेखक ने समय पर पन्ना पहुँचने की उम्मीद छोड़ दी थी। अब तो हँसी-मजाक चालू हो गया।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा

बस की यात्रा शब्दार्थ

तय = निश्चित (Fix), वयोवृद्ध = आयु से बूढ़े (Old person), वृद्धावस्था = वृद्ध अवस्था = बुढ़ापा (Old age), विश्वसनीय = विश्वास (भरोसा) करने लायक (Faithful), अंतिम = आखिरी (Last), निमित्त = बहाना (Cause), स्टार्ट = चालू (Start),रंक = गरीब (Poor), असहयोग = अ+असहयोग = सहयोग न करना (Non co-operation), सविनय = स+विनय = विनयपूर्वक (Respectfully), अवज्ञा = आज्ञा न मानना (Not obey order), ब्रेक फेल = ब्रेकों का काम न करना (Brake fail), दृश्य = नजारा (Scene), इत्तफाक = संयोग (By chance), अंत्येष्टि = अंतिम संस्कार (Last ceremony), उत्सर्ग = बलिदान (Sacrifice), बेताबी = बेचैनी (Restlessness).।

बस की यात्रा गद्यांशों की सप्रसंग व्याख्या

1. बस को देखा तो श्रद्धा उमड़ पड़ी। खूब वयोवृद्ध थी। सदियों के अनुभव के निशान लिए हुए थी। लोग इसलिए इससे सफर नहीं करना चाहते कि वृद्धावस्था में इसे कष्ट होगा। यह बस पूजा के योग्य थी। उस पर सवार कैसे हुआ जा
प्रसंग:
प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक ‘वसंत. भाग-3’ में संकलित पाठ ‘बस की यात्रा’ से अवतरित है। यह पाठ हास्य-व्यंग्य में रचा गया है। इसके लेखक हैं प्रसिद्ध व्यंग्यकार हरिशंकर परसाई।।

व्याख्या : इस गद्यांश में लेखक ने बस की जीर्ण-शीर्ण दशा पर व्यंग्य किया है। बस बहुत पुरानी थी। इस बस को देखकर वृद्ध स्त्री का दृश्य सामने आ रहा था। इस बस को देखकर लेखक के पान में श्रद्धा भावना उत्पन्न हुई। यह बस बहुत बूढ़ी अर्थात् पुरानी (कबाड़) थी। इसकी हालत देखकर लगता था कि यह सदियों का अनुभव अपने अंदर समेटे हुए है। जिस प्रकार कोई नूढी स्त्री अनुभवी होती है, वही दशा इस बस की थी। लेखक व्यंग्य करते हुए कहता है कि लोग इसमें सफर करने से इसलिए कतराते थे कि बुढ़ापे में चलते समय इसे कष्ट होगा। वृद्ध व्यक्ति तो पूजा करने के योग्य होता है अतः इस पुरानी बस की भी पूजा ही की जानी चाहिए। भला इस पर सवारी कैसे की जा सकती है।

यहाँ व्यंग्य यह है कि बस की हालत इतनी जर्जर थी कि वह सामान्य ढंग से चल ही नहीं सकती थी। उसकी हालत खस्ता थी।

2. बस सचमुच चल पड़ी और हमें लगा कि यह गाँधीजी के असहयोग और सविनय अवज्ञा आंदोलनों के वक्त अवश्य जवान रही होगी। उसे ट्रेनिंग मिल चुकी थी। हर हिस्सा दूसरे से असहयोग कर रहा था। पूरी बस सविनय अवज्ञा आंदोलन के दौर से गुजर रही थी। सीट का बॉडी से असहयोग चल रहा था। कभी लगता सीट बॉडी को छोड़कर आगे निकल गई है। कभी लगता कि सीट को छोड़कर बॉडी आगे भागी जा रही है। आठ-दस मील चलने पर सारे भेदभाव मिट गए। यह समझ में नही आता था कि सीट पर हम बैठे हैं या सीट हम पर बैठी है।

प्रसंग : प्रस्तुत गद्यांश हरिशंकर परसाई की व्यंग्य रचना ‘बस की यात्रा’ से लिया गया है। लेखक पुरानी बस में यात्रा के अनुभव को व्यंग्यात्मक शैली में प्रस्तुत करता है।

व्याख्या : लेखक और उसके मित्र पुरानी खटारा बस में सवार हो गए। बस का चलना कठिन लग रहा था, पर वह बस चल ही पड़ी। लेखक को लगा कि यह बस उस समय जरूर जवान रही होगी जब महात्मा गाँधी का असहयोग और सविनय अवज्ञा आंदोलन चल रहा था। (व्यंग्य यह है कि बस की खस्ता हालत को देखकर लेखक ने इसे असहयोग और सविनय अवज्ञा आंदोलन के समय बताया अर्थात् बस बहुत पुरानी थी) मानो इसे इस प्रकार की पूरी ट्रेनिंग मिल चुकी थी। बस भलीभाँति जानती थी। कि किस प्रकार असहयोग किया जाता है। बस का हर कल-पुर्जा एक दूसरे से असहयोग कर रहा था अर्थात् उनमें कोई तालमेल न था। बस की सीटें बस की बॉडी से अलग हो रही थीं। कभी सीट बस की बॉडी से आगे निकल जाती थी तो कभी बॉडी सीट को पीछे छोड़कर आगे चली जाती थी। यह आँख-मिचौली का खेल 8-10 मील तक चलता रहा। फिर सारे अंतर मिट गए। लेखक की समझ में यह नहीं आ रहा था कि वह सीट पर बैठा है अथवा सीट उसके ऊपर चढ़ी है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 3 बस की यात्रा Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

अभ्यासः

Sanskrit Class 8 Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः HBSE  प्रश्न 1.
उच्चारणं कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 1
उत्तरम्:
शिक्षकसहायतया छात्राः शुद्धम् उच्चारणं कुर्युः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

Chapter 12 Sanskrit Class 8 कः रक्षति कः रक्षितः HBSE प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं वचनं च लिखत-

पदानिविभक्तिःवचनम्
यथा- भ्रमणायचतुर्थीएकवचनम्
वस्तूनि
प्लास्टिकेन
विकीर्णानि
मसिर्यष्ट्या
स्यूतकेषु
काष्ठपीठे
पृथिव्याम्

उत्तरम्:

पदानिविभक्तिःवचनम्
यथा- भ्रमणायचतुर्थीएकवचनम्
वस्तूनिप्रथमा, द्वितीया चबहुवचनम्
प्लास्टिकेनतृतीयाएकवचनम्
विकीर्णानिप्रथमा, द्वितीया चबहुवचनम्
मसिर्यष्ट्यातृतीयाएकवचनम्
स्यूतकेषुसप्तमीबहुवचनम्
काष्ठपीठेसप्तमीएकवचनम्
पृथिव्याम्सप्तमीएकवचनम्

Class 8 Ch 12 Sanskrit कः रक्षति कः रक्षितः HBSE प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तरत-
(क) मसियष्टी-जलकूपी-प्रभृतिनि वस्तूनि केन पदार्थेन निर्मितानि?
उत्तरम्:
प्लास्टिकेन।

(ख) उपवनस्य द्वारे कानि क्षिप्तानि सन्ति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकस्यूतकानि।

(ग) मृत्तिकायां किं वस्तु न कदापि विनश्यति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकम्।

(घ) अस्माकं प्रयासः कस्य रक्षणे अपेक्षितः?
उत्तरम्:
पर्यावरणस्य।

Class 8 Sanskrit Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः HBSE प्रश्न 4.
प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(क) चेनम्मायाः सविधे कानि वस्तूनि आसन्?
उत्तरम्:
चेनम्मायाः सविधे कङ्कतम्, कुण्डलम्, केशबन्धः, घटिपट्टिका, कङ्कणम् इति वस्तूनि आसन्।

(ख) पूर्वं प्राय: केन पदार्थेन निर्मितानि वस्तूनि प्राप्यन्ते स्म?
उत्तरम्:
पूर्व प्रायः कासेन, चर्मणा, लौहेन, लाक्षया, मृत्तिकया, काष्ठेन वा पदार्थेन निर्मितानि वस्तूनि प्राप्यन्ते स्म।

(ग) कानि कानि वस्तूनि पर्यावरणं दूषयन्ति?
उत्तरम्:
प्लास्टिक निर्मितानि सर्वाणि वस्तूनि पर्यावरणं दूषयन्ति।

(घ) प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् किं भवति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् पर्यावरणस्य क्षतिः भवति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

Sanskrit Chapter 12 Class 8 कः रक्षति कः रक्षितः HBSE प्रश्न 5.
अधोलिखितानां पदानां लकारं पुरुषं वचनञ्च लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 2
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 3

प्रश्न 6.
मञ्जूषातः अङ्कानां कृते पदानि चिनुत-
चतुःपञ्चाशत्, सप्तषष्टिः, द्वासप्ततिः, षडशीतिः, चतुर्नवतिः, सप्तनवतिः, पञ्चसप्ततिः, अष्टानवतिः
67 – ________
86 – ________
98 – ________
97 – ________
54 – ________
72 – ________
94 – ________
75 – ________
उत्तरम्:
67 – सप्तषष्टिः
86 – षडशीतिः
98 – अष्टानवतिः
97 – सप्तनवतिः
54 – चतुःपञ्चाशत्
72 – द्वासप्ततिः
94 – चतुर्नवतिः
75 – पञ्चसप्ततिः

योग्यता-विस्तारः

संस्कृत में अकरान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द के रूप प्राप्त नहीं होते हैं। लेकिन लड़कियों के अकारान्त नाम होते हैं। इनके उदाहरण हैं-परमिन्दर, रोजलिन, कचनार आदि। यहाँ प्रश्न उठता है कि किस रूप में इन नामों को संस्कृत में लिखा जाए। इसलिए इस पाठ में व्यञ्जनान्त (परमिन्दर्) रूप में रखा गया है। संस्कृत में इन्हें व्यञ्जनान्त (परमिन्दर् रोजलिन्, कचनार) मानकर रूप चलाये जाने चाहिए।

परियोजना-कार्यम्

चलिए, आगामी अवकाश में एक अभ्यास करते हैं। सुबह जगने से लेकर रात सोने के समय तक बाजार से आनेवाली और प्रतिदिन काम में आने वाली वस्तुओं को ध्यानपूर्वक देखें और इनकी एक सूची बनाएँ। उनके लिए संस्कृत में क्या प्रयोग होता है यह जानने का प्रयास करें। सूची में हर वस्तु के नाम के आगे यह लिखें कि वह किस चीज की बनी है। इसमें प्लास्टिक की बनी हुई चीजों को छाँटकर एक जगह लिखें और यह आकलन करने का प्रयत्न करें कि प्रतिदिन हम कितनी मात्रा में प्लास्टिक का उपयोग करते हैं।

संस्कृत में वाक्य में पहले ‘अपि’ लगाने से वाक्य प्रश्न वाचक हो जाता है। जैसे-अपि प्रविशामः? क्या हम भीतर चलें?

धातु-संयुक्त तुमुन् प्रत्यय के अनुस्वार का लोप करके उसके आगे कामा/कामः जोड़ने से अमुक कार्य करना चाहने वाली/चाहने वाला यह मुहावरेदार प्रयोग होता है। जैसे-गन्तुकामा, वक्तुकामा, कर्तुकामः इत्यादि। इस प्रक्रिया के आधार पर नीचे लिखे वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद करें-
(क) राम क्या कहना चाहता है? – अपि रामः वक्तुकाम:?

(ख) क्रिस्तीना कहाँ जाना चाहती है? – क्रिस्तीना कुत्र गन्तुकामा?

(ग) वह करना क्या चाहता है? – सः किं कर्तुकामः?

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

मूलपाठः

(काश्चन बालिकाः भ्रमणाय निर्गताः परस्परमालपन्ति)

रिपञ्ची – परमिन्दर! परमिन्दर! एहि आगच्छ, उपवनं प्रविशामः।

परमिन्दर् – अरे! उपवनस्य द्वारे एव प्लास्टिकस्यूतकानि क्षिप्तानि इतस्ततः विकीर्णानि।

कचनार् – जनाः प्रमादं कुर्वन्ति। प्लास्टिकपुटकेषु खाद्यवस्तूनि गृहीत्वा भक्षयति, परं तानि पुटकानि मार्गे यत्र कुत्रापि क्षिपन्ति।

रोजलिन् – महती इयं समस्या। अपि प्रविशामः?

रिपञ्ची – अस्तु प्रविशामः। (सर्वाः उपवने प्रविशन्तिा)

कचनार् – कुत्र उपविशामः?

रिपञ्ची – अस्मिन् काष्ठपीठं पविशामः। (सर्वाः उपविशन्ति)

रिपञ्ची – अपि पश्यथ, ध्यं यत्रोपविष्टाः तत्र कानि वस्तूनि सन्ति?

परमिन्दर् – आम्। आम्। गहनि वस्तूनि परितो विकीर्णानि।

कचनार् – यथा स्यूतः, जलपी, कनकम् इत्यादीनि।

रोजलिन् – हला, आत्मानम पाया।

चेनम्मा – आम्। आम्। पश्या: सविधे कङ्कतम्, कुट्का , बेशबन्धः, घटिपट्टिका, कङ्कम इत्यादीनि सर्वाणि विराजन्ते। किमसि वक्तुकामा?

रिपञ्ची – इदं ध्यातव्यं यद् एतानि सर्वाणि वस्तूनि प्रायः प्लास्टिकेन निर्मित नि सन्ति।

कचनार – पूर्वं तु प्रायः कार्पासेन, चर्मणा, लौहेन, लाक्षया, मृत्तिकया काष्ठेन वा निर्मितानि वस्तूनि एव प्राप्यन्ते स्म। अधुना तत् स्थाने प्लास्टिक-निर्मितानि वस्तूनि परितः विकीर्णानि सन्ति। एतानि अल्पमूल्यानि अपि सन्ति।

चेनम्मा – अहो! कलमस्तु विस्मृतः। कोऽपि एतत अनुमातुं शक्नोति यत् एकस्मिन् कलमे कति मसियष्टयः प्रयुज्यन्ते।

परमिन्दर् – अनुमीयते यत् प्रत्येक छात्रा प्रतिसप्ताह स्वकलमे एका मसियष्टिं पूरयति। तात्पर्यम् इदमस्ति यत् एकस्मिन्नेव वर्षे न्यूनान्यून प्रायः पञ्चाशत् मसियष्टयः तया प्रयुक्ताः भवन्ति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

चेनम्मा – परं किं वयम् एकस्मिन् वर्षे एकस्यैव कलमस्य प्रयोगं कुर्मः?

सामूहिकस्वरः – नहि, नहि। वर्षे तु प्रायशः बहवः कलमा: विलुप्यन्ते।

रिपञ्ची – एका छात्रा त्रिषु मासेषु एकं कलम क्रीणाति। अर्थात् एकस्मिन् वर्षे चतुरः कलमान् क्रीणाति।

रोजलिन् – अपरं च कलमेन सह मसियष्टिः अपि प्लास्टिकावरणे समावेश्यते। तर्हि आहत्य प्रतिवर्षम् एका छात्रा प्रायः पञ्चाशन्मसियष्टीनां चतुर्भिः कलमैः

चतुःपञ्चाशद्धिः आवरणैः प्रयोगं करोति।

कचनार् – भवतु, बहुधा प्रयुक्तस्य प्लास्टिकस्य दूरगामिनः घातकाः परिणामाः वयं न द्रष्टुं शक्नुमः। प्लास्टिकं कदापि न गलति, न च अपक्षीयते। यथा-अन्यानि

वस्तूनि विनश्य मृत्तिकायां विलीयन्ते।

चेनम्मा – प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् अस्माकं पर्यावरणस्य कृते महती क्षतिः भवति।

रिपञ्ची – एकेन पदार्थेन अपरः पदार्थः सृज्यते, अथवा विनष्टं वस्तु मृत्तिकायां मिलति। परं प्लास्टिके इयं प्रक्रिया असम्भवा एव।

परमिन्दर् – कल्पयतु, यदि शतं वर्षाणि यावत् प्लास्टिक-निर्मिताना पदार्थानां निर्माणप्रक्रिया पृथिव्यां प्रचलिष्यति तर्हि किं स्यात? (सर्वाः सखेदं विमृशन्ति।)

रोजलिन् – अत्र विषादेन किम्? सर्वप्रथमं तु शिक्षकाणां सहयोगेन प्लास्टिकस्य विविधपक्षाः विचारणीयाः। अस्माकं प्रयासोऽपि पर्यावरणस्य रक्षणे अपेक्षितः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

सन्धिविच्छेदः
काश्चन = काः + चन।
इतस्ततः = इतः + ततः।
कुत्रापि = कुत्र + अपि।
यत्रोपविष्टाः = यत्र + उपविष्टाः।
परितो विकीर्णानि = परितः + विकीर्णानि।
इत्यादीनि = इति + आदीनि।
यद् एतानि = यत् + एतानि।
कलमस्तु = कलमः + तु।
कोऽपि = कः + अपि।
प्रत्येकम् = प्रति + एकम्।
एकस्मिन्नेव = एकस्मिन् + एव।
न्यूना-न्यूनम् = न्यूनात् + न्यूनम्।
एकस्यैव = एकस्य + एव।
कदापि = कदा + अपि।
लयाभावात् = लय + अभावात्।
प्रयासोऽपि = प्रयास: + अपि।

संयोगः
परस्परमालपन्ति = परस्परम् + आलपन्ति।
आत्मानमपि = आत्यानम् अपि।
किमसि = किम् असि।
इदमस्ति = इदम् + अस्ति।

पदार्थबोध:
काश्चन = कुछ (स्त्री.) (काश्चित्)।
आलपन्ति = बातें कर रही हैं (चर्चपन्ति)।
प्लास्टिक स्थतानि = प्लास्टिक के थैलियाँ/पॉलीथीन।
क्षिप्तानि = फेंकी हुई हैं (विकीर्णानि)।
पुटकानि = छोटी थैलियाँ (पाउच) (लघुस्यूतानि)।
काष्ठपीठे = बेंच पर (काष्टमञ्चे)।
जलकूपी – पानी की बोतल (वारिकूपी)।
हला = सखी! (आलि!)।
कङ्कतम् = कंघा (केशप्रसाधनी)।
केशबन्ध = हेयर बैंड (अलकबन्धः)।
घटिपट्टिका = घड़ी की बैल्ट (घटिबन्धिनी)।
कार्पासेन = कपास से (तूलेन)।
लाक्षया = लाख से (लाक्षातत्त्वेन)।
कलमः = लेखनी, पैन (लेखनी)।
परितः = चारों तरफ (सर्वतः)।
मसियष्य्यः = रिफिल (मसिवर्तिकाः)।
न्यूनान्यूनम् = कम-से-कम (अल्पादल्पम्)।
प्रायशः = अधिकांशतः (अधिकांशतः)।
आहत्य = कुल मिलाकर (योजयित्वा)।
विलीयन्ते = लुप्त हो जाते हैं (विलुप्यन्ते)।
अपक्षीयते = नष्ट हो जाता है (नश्यते)।
लयाभावात् = लय/नष्ट न होने के कारण (विलीनाभावात्)।
सुज्यते = बनाया जाता है (निर्दीयते)।
कल्पयतु = कल्पना कीजिए (अनुमीयताम्)।
प्रयासः = कोशिश (प्रयत्नः)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

सरलार्थः
(कुछ बालिकाएँ घूमने के लिए निकली हुई परस्पर वार्तालाप कर रही हैं।)

रिपञ्ची – परमिन्दर्! परमिन्दर! यहाँ आओ, उद्यान में प्रवेश करते हैं।

परमिन्दर् – अरे! बगीचे के द्वार पर ही फैकी गई प्लास्टिक की थैलियाँ इधर-उधर बिखरी पड़ी हैं।

कचनार – लोग प्रमाद (लापरवाही) करते हैं। प्लास्टिक की थैलियों में खाद्य वस्तुएँ लेकर खाते हैं, परन्तु उन (छोटी) थैलियों (पाउचों) को रास्ते में जहाँ-कहीं भी फेंक देते हैं।

रोजलिन् – बहुत बड़ी है यह समस्या। क्या हम प्रवेश करें?

रिपञ्ची – अच्छा प्रवेश करते हैं। (सभी बगीचे में प्रवेश करते हैं।)

कचनार – हम कहाँ बैठे?

रिपञ्ची – इस लकड़ी की बैंच पर बैठते हैं। (सभी बैठती हैं।)

रिपञ्ची – क्या तुम सब देख रही हो? हम जहाँ बैठे हैं वहाँ कौन-सी वस्तुएँ हैं?

परमिन्दर् – हाँ, हाँ। बहुत वस्तुएँ चारों तरफ फैली पड़ी हैं।

कचनार – जैसे थैलियाँ, पानी की बोतल, गेंद आदि।

रोजलिन् – सखी! अपना भी देखो।

चेनम्मा – हाँ। हाँ। देख ही रही हूँ। मेरे पास कंघा, कण्डल, हेयर बैंड, घड़ी का पट्टा, कंगन आदि सभी स्थित हैं। क्या कहना चाहती हो?

रिपञ्ची – यह ध्यान देना चाहिए कि ये सारी वस्तुएँ अधिकांशतः प्लास्टिक से बनती हैं।

कचनार् – पहले तो प्रायः कपास से, चमड़े, लोहे से, लाख से, मिट्टी से या लकड़ी से बनी हुई वस्तुएँ ही मिलती थीं। अब उसके स्थान पर प्लास्टिक से बनी वस्तुएँ चारों ओर बिखरी हुई हैं। ये कम कीमत की भी हैं।

चेनम्मा – अरे! कलम को तो भूल ही गई। कोई यह अनुमान कर सकता है कि एक कलम (पैन) में कितने रिफिल प्रयोग में लाए जाते हैं?

परमिन्दर् – अनुमान है कि प्रत्येक छान्ना प्रति सप्ताह अपनी कलम में एक (नया) रिफिल डालती है। तात्पर्य यह है कि एक ही वर्ष में वह कम-से-कम पचास रिफिल प्रयोग में लाती है।

चेनम्मा – परन्तु क्या हम एक वर्ष में एक ही कलम का प्रयोग करते हैं?

सामूहिक स्वर – नहीं, नहीं। वर्ष में तो प्रायः अनेक कलम विलुप्त हो जाती हैं।

रिपञ्ची – एक छात्रा तीन महीनों में एक पैन (कलम) खरीदती है। अर्थात् एक वर्ष में चार कलम खरीदती है।

रोजलिन् – और दूसरे कलम के साथ रिफिल भी प्लास्टिक के कवर में डाली जाती है। तो जोड़कर प्रतिवर्ष एक छात्रा प्रायः पचास रिफिल, चार कलम और चौवन कवरों का प्रयोग करती है।

कचनार् – ठीक है, बहुत प्रयोग होने वाले प्लास्टिक के दूरगामी और घातक परिणामों को हम देख नहीं सकते हैं। प्लास्टिक कभी गलता नहीं है और नष्ट भी नहीं होता है। जैसे दूसरी वस्तुएँ नष्ट होकर मिट्टी में मिल जाती हैं।

चेनम्मा – प्लास्टिक का मिट्टी में विलय न होने से पर्यावरण के लिए भारी क्षति होती है।

रिपञ्ची – एक पदार्थ से दूसरा पदार्थ बनता है या नष्ट वस्तु मिट्टी में मिल जाती है। परन्तु प्लास्टिक में यह प्रक्रिया असम्भव है।

परमिन्दर – कल्पना करो, यदि सौ वर्ष तक प्लास्टिक से बने पदार्थों की निर्माण प्रक्रिया पृथ्वी पर चलेगी तो क्या होगा? (सभी खेद सहित विचार करती हैं।)

रोजलिन् – इसमें विषाद (खेद) करने से क्या? सबसे पहले तो शिक्षकों के प्रयोग से प्लास्टिक के विविध पक्षों का विचार करना चाहिए। हमारा प्रयास भी पर्यावरण की रक्षा में आवश्यक है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

कः रक्षति कः रक्षितः Summary

कः रक्षति कः रक्षितः पाठ-परिचयः

मानवीय सभ्यता में पाषाण, ताम्र, लौह आदि युगों का अपना इतिहास है। वर्तमान युग को ‘प्लास्टिक युग’ कहना उचित होगा। प्रस्तुत पाठ पर्यावरण पर केन्द्रित है। हमारे जीवन में प्लास्टिक का इस सीमा तक प्रवेश हो चुका है कि हम इसके बिना दैनिक जीवन चलाने की कल्पना भी नहीं कर पाते जबकि प्लास्टिक पर्यावरण के लिए घातक है। प्लास्टिक के बढ़ते हुए उपयोग पर प्रश्नचिह्न लगाते हुए इस पाठ में पर्यावरण तथा प्रदूषण की समस्या के प्रति संवेदनशील समझ विकसित करने का प्रयास किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः Read More »

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि

Haryana State Board HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि

HBSE 8th Class Hindi ध्वनि Textbook Questions and Answers

कहानी से

ध्वनि HBSE 8th Class Hindi  प्रश्न 1.
कवि को ऐसा विश्वास क्यों है कि उसका अंत अभी नहीं होगा?
उत्तर:
कवि को ऐसा विश्वांस इसलिए है कि अभी उसके जीवन में काफी उत्साह और ऊर्जा है। वह युवा पीढ़ी को आलस्य की दशा से उबारना चाहता है। अभी उसे का काम करना है। वह स्वयं को काम के सर्वथा उपयुक्त माना है।

ध्वनि की व्याख्या HBSE 8th Class Hindi प्रश्न 2.
फूलों को अनंत तक विकसित करने के लिए कवि कौन-कौन-सा प्रयास करता है?
उत्तर:
फूलों को अनंत तक विकसित करने के लिए कवि उन्हें कलियों की स्थिति से निकालकर खिले फूल बनाना चाहता है। वह कलियों पर वासंती स्पर्श का हाथ फेरकर खिला देगा। वह युवकों को काव्य-प्रेरणा से अनंत का द्वारं दिखा देमा।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि

Class 8th Vasant Chapter 1 HBSE ध्वनि प्रश्न 3.
कवि पुष्पों की तन्द्रा और आलस्य दूर हटाने के लिए क्या करना चाहता है?
उत्तर:
कवि पुष्पों की तन्द्रा (नींद) और आलस्य को दूर | हटाने के लिए उन पर हाथ फेरेगा और उनको खिला देगा। जो काम वसंत करता है, वही काम कवि भी करेगा। कलियाँ आलस्य में पड़े युवकों की प्रतीक हैं। वह उनके आलस्य को दूर भगा देगा।

कविता से आगे

Class 8 Vasant Chapter 1 HBSE ध्वनि प्रश्न 1.
वसंत को ऋतुराज क्यों कहा जाता है? आपस में चर्चा कीजिए।
उत्तर:
वसंत को ऋतुराज कहा जाता है क्योंकि यह सभी ऋतुओं का राजा है। वसंत को सर्वश्रेष्ठ ऋतु माना जाता है। इस ऋतु में प्रकृति पूरे यौवन पर होती है। इस ऋतु में उसकी छटा देखते ही बनती है। यह ऋतु मुर्दो में भी जान डाल देती है। यह ऋतु सभी को अच्छी लगती है।

ध्वनि कविता के प्रश्न उत्तर HBSE 8th Class प्रश्न 2.
वसंत ऋतु में आने वाले त्योहारों के विषय में जानकारी एकत्र कीजिए और किसी एक त्योहार पर निबंध लिखिए।
उत्तर:
वसंत ऋतु में आने वाले त्योहार – वसंत पंचमी : वसंत पंचमी पर सर्दी घटने लगती है। लोग पीले वस्त्र पहनते हैं तथा पीली वस्तुएँ खाते हैं। बागों में बहार चरम सीमा पर होती है।

महाशिवरात्रि : भगवान शंकर की पूजा-अर्जना की जाती है। यज्ञ तथा मेलों आदि का आयोजन होता है।

होली : यह फागुन मास की पूर्णिमा को मनाई जाती है। यह मस्ती भरा त्योहार है। यह रंगों का त्योहार है। भारत विभिन्न ऋतुओं का देश है। वसंत को ऋतुराज की संज्ञा दी जाती है। रंगों का त्योहार होली ऋतुराज वसंत के आने का सूचक है। शीत ऋतु के उपरांत वसंत में प्रकृति अनगिनत रंगों के फूलों से सज जाती है। सर्वत्र प्रकृति के रंग-बिरंगे का ही साम्राज्य होता है। रंग-बिरंगे पुष्प एवं सरसों के पीले पुष्पों को देखकर मन प्रसन्न हो जाता है

और मस्ती में झूम उठता है। इस रंग-बिरंगे वसंत में ही होली का शुभागमन होता है। होली का त्योहार प्रति वर्ष फाल्गुन मास की पूर्णिमा को मनाया जाता है। होली का त्योहार दो दिन तक प्रमुख रूप से मनाया जाता है। पूर्णिमा की रात्रि को होलिका दहन होता है। लोग रात को अपने घरों में ही होली जलाते हैं तथा रबी की फसल की जौ और गेहूँ आदि की बालियाँ भूनते हैं। परस्पर भूने अन्न के दानों का आदान-प्रदान करते हुए अभिवादन करते हैं। अगले दिन प्रातः से ही सभी आबाल वृद्ध एक-दूसरे को अबीर-गुलाल लगाते हैं। एक दूसरे के गले मिलते हैं। सभी भेद-भाव भुलाकर रंग डालते हैं। लोगों के चेहरे और कपड़े रंग-बिरंगे हो जाते हैं। लोग मस्ती में गाते, बजाते, नाचते हैं। इस प्रकार होली पारस्परिक प्रेम और सौहार्द का परिचायक है।

रंगों के पर्व होली का पौराणिक, धार्मिक एवं सांस्कृतिक दृष्टि से भी विशेष महत्त्व हैं। एक पौराणिक आख्यान के अनुसार हिरण्यकश्यप नामक दैत्यराज था। वह अत्यंत अत्याचारी एवं क्रूर था। उसने भक्त स्वभाव के अपने पुत्र प्रह्लाद पर अनेक अत्याचार किए। हिरण्यकश्यप चाहता था कि प्रह्लाद अपने पिता को ही भगवान् माने। इसलिए वह ईश्वर भक्त प्रहलाद से सदैव कुद्ध रहता था। अनेक अत्याचारों के असफल होने पर उसने एक अंतिम उपाय किया। हिरण्यकश्यप की एक होलिका नाम की बहन थी जिसे आग में न जलने का वरदान प्राप्त था। उसने होलिका के सहयोग से प्रहलाद को जलाने की बात सोची। वह फाल्गुन मास की पूर्णिमा को प्रह्लाद की गोद में लेकर आग में बैठ गई। भगवान् की कृपा से होलिका तो जल गई परंतु प्रहलाद सकुशल बच गया। कहते हैं कि तभी से इस दिन होलिका का दहन किया जाता है। एक ऐसी भी मान्यता है कि इसी दिन भगवान शिव ने तीसरा नेत्र खोलकर कामदेव को भस्म किया था। अतः यह पर्व मदन-दहन पर्व बन गया।

रंगों का त्योहार होली हमें पारस्परिक प्रेम एवं सौहार्द का संदेश देता है। इस दिन शत्रु भी अपनी शत्रुता भूलकर मित्र बन जाते हैं, परंतु कुछ लोग अपनी विकृत मानसिकता का प्रयोग होली में करते हैं। वे शराब पीकर ऊद्यम मचाते हैं, कई बार प्रदूषित रंगों से आँखों एवं चमड़ी के रोग हो जाते हैं। उन्हें ऐसा नहीं करना चाहिए। हमें शालीनता के साथ गुलाल लगाकर प्रेमपूर्वक होली खेलनी चाहिए ताकि समाज में स्नेह एवं प्रेम का सौहार्द बढ़े।

Vasant Chapter 1 HBSE 8th Class ध्वनि प्रश्न 3.
“ऋतु परिवर्तन का जीवन पर गहरा प्रभाव पड़ता है”-इस कथन की पुष्टि आप किन-किन बातों से कर सकते हैं? लिखिए।
उत्तर:
लोगों के जीवन पर ऋतु-परिवर्तन का बड़ा गहरा प्रभाव पड़ता है। शीत ऋतु में हम काँपते रहते हैं तो वसंत ऋतु का आगमन हमें मस्ती एवं उल्लास से भर देता है। फिर ग्रीष्म ऋतु का आगमन होता है। धरती तपने लगती है। पसीना छूटता है। लोग वर्षा की कामना करते हैं। वर्षा ऋतु जीवन में उल्लास लेकर आती है। अन्न उपजाने के लिए वर्षा ऋतु की बड़ी आवश्यकता होती है। इस प्रकार सभी ऋतुओं से लोगों का जीवन प्रभावित होता है।

अनुमान और कल्पना

1. कविता की निम्नलिखित पंक्तियाँ पढ़कर बताइए कि इनमें किस ऋतु का वर्णन है?
फूटे हैं आमों में बौर
भौंर वन-वन टूटे हैं।
होली मची ठौर-ठौर
सभी बंधन छूटे हैं।

कविता की इन पंक्तियों में वसंत ऋत का वर्णन है। वसंत में ही होली का त्योहार आता है। आमों के बौर भी इसी ऋतु में फूटते हैं।

2. स्वप्न भरे कोमल-कोमल हाथों को अलसाई कलियों पर फेरते हुए कवि कलियों को प्रभात के आने का संदेश देता है, उन्हें जगाना चाहता है और खुशी-खुशी अपने जीवन के अमृत से उन्हें सींचकर हरा-भरा करना चाहता है। फूलों-पौधों के लिए आप क्या-क्या करना चाहेंगे?
हम फूल-पौधों के लिए ये काम करना चाहेंगे:

  • उन्हें पानी से सीचेंगे।
  • उनमें समय-समय पर खाद डालना चाहेंगे।
  • फूलों को पूरी तरह खिलने देंगे। उनको तोड़ेंगे नहीं।

3. कवि अपनी कविता में एक कल्पनाशील कार्य की बात बता रहा है। अनुमान कीजिए और लिखिए कि उसके बताए कार्यों का और किन-किन संदों से संबंध जुड़ सकता है? जैसे नन्हे-मुन्ने बालक को माँ जगा रही हो…
माँ अपने नन्हें-नन्हें बालक को जगाती है। उस पर प्यार भरा हाथ फेरती है।
→ माली भी पौधों पर अपना प्यार भरा हाथ फेरता है, उन्हें सींचता है, उनका विकास करता है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि

भाषा की बात

1. ‘हरे-भरे’, ‘पुष्प-पुष्प’ में एक शब्द की एक ही अर्थ में पुनरावृत्ति हुई है। कविता के ‘हरे-हरे ये पात’ वाक्यांश में ‘हरे-हरे’ शब्द युग्म पत्तों के लिए विशेषण के रूप में प्रयुक्त हुए हैं। यहाँ पात शब्द बहुवचन में प्रयुक्त है। ऐसा प्रयोग भी होता है, जब कर्ता या विशेष्य एकवचन में हो और कर्म या क्रिया या विशेषण बहुवचन में; जैसे-वह लंबी-चौड़ी बातें करने लगा। कविता में एक ही शब्द का एक से अधिक अर्थों में प्रयोग होता है-तीन बेर खाती है तीन बेर खाती है।” जो तीन बार खाती थी वह तीन बेर खाने लगी है। एक शब्द ‘बेर’ का दो अर्थ में प्रयोग करने से वाक्य में चमत्कार आ गया। इसे यमक अलंकार कहा जाता है।

कभी-कभी उच्चारण की समानता से शब्दों की पुनरावृत्ति का आभास होता है। जबकि दोनों दो प्रकार के शब्द होते हैं, जैसे-मन का मनका।

ऐसे वाक्यों को एकत्र कीजिए जिनमें एक ही शब्द की पुनरावृत्ति हो। ऐसे प्रयोगों को ध्यान से देखिए और निम्नलिखित पुनरावृत शब्दों का वाक्य में प्रयोग कीजिए-बातों-बातों में, रह-रहकर, लाल-लाल, सुबह-सुबह, रातों-रात, घड़ी-घड़ी।।

काली घटा का घमंड घटा (घटा बादल की घटा, कम हुआ)

  • माँ का लाल गुस्से में लाल हो गया।
  • रात में घड़ी प्रातःकालीन घड़ी की ओर जा रही थी।
  • कनक कनक तै सौ गुनी मादकता अधिकाय।

2. ‘कोमल गात, मृदुल वसंत, हरे-हरे ये पात’:
विशेषण जिस संज्ञा (या सर्वनाम) की विशेषता बताता है, उसे विशेष्य कहते हैं। ऊपर दिए गए वाक्यांशों में गात, वसंत और पात शब्द विशेष्य हैं, क्योंकि इनकी विशेषता (विशेषण) क्रमशः कोमल, मृदुल और हरे-हरे शब्द बता रहे हैं।

हिंदी विशेषणों के सामान्यतया चार प्रकार माने गए हैं – गुणवाचक विशेषण, परिमाणवाचक विशेषण, संख्यावाचक विशेषण और सार्वनामिक विशेषण।

  • गुणवाचक विशेषण – सुंदर बालक, लंबी मेज
  • परिमाणवाचक विशेषण – दो किलो चीनी, थोड़ा चावल
  • संख्यावाचक विशेषण – चार केले, पाँचवाँ बालक
  • सार्वनामिक विशेषण – वह घर, यह बोतल

कविता से आगे

1. वसंत पर अनेक सुंदर कविताएँ हैं। कुछ कविताओं का संकलन तैयार कीजिए।

2. शब्दकोश में ‘वसंत’ शब्द का अर्थ देखिए। शब्दकोश में शब्दों के अर्थों के अतिरिक्त बहुत-सी अलग तरह की जानकारियाँ भी मिल सकती हैं। उन्हें अपनी कॉपी में लिखिए।

वसंत पर कविताएँ:
ब्रजभाषा के श्रेष्ठ कवि पद्ममाकर ने अपने शब्दों में वसंत की शोभा का वर्णन करते हुए कहा है –
कूलन में केलिन में कछारन में
कंजन में क्यारिन में कलित कलीन किलकत है।
कहै पद्ममाकर पराग हूँ मैं, पोन हूँ मैं
पानन में, पीकन में, पलाशन पगंत है।
कछार में, दिशा में, दूनी में, देश-देशन में
बनन में, बागन में बगरयो वसंत है।
श्री सर्वेश्वर दयाल सक्सेना ने तो वसंत की समृद्धता और ऐश्वर्यता की तुलना मठ के प्रधान महंत से की है :
आए महंत वसंत
मखमल के झले पड़े हाथी-सा टीला
बैठे किंशुक छत्र लगा बाँध पाग पीला
चँवर सदृश डोल रहे सरसों के सर अनंत
आए महंत वसंत।

शब्दकोश में वसंत के अर्थ:

  • छह ऋतुओं में से एक ऋतु जो चैत्र-वैशाख में आती है
  • कामदेव का सहचर
  • अतिसार
  • एक वृत्त
  • एक राग।

ध्वनि Summary in Hindi

ध्वनि कवि-परिचय

प्रश्न: सूर्यकांत त्रिपाठी “निराला’ का जीवन एवं साहित्य का परिचय दीजिए।
उत्तर:
जीवन-परिचय : निराला जी का जन्म सन् 1897 ई. में बंगाल के महिषादल राज्य में मेदिनीपुर नामक गाँव में हुआ था। इनके पिता श्री रामसहाय त्रिपाठी उत्तर प्रदेश के जिला उन्नाव के निवासी थे और आजीविका के लिए महिषादल (बंगाल) चले गये थे। निराला की आरंभिक शिक्षा घर पर ही हुई। इन्होंने संस्कृत, बंगला और अंग्रेजी का अध्ययन घर पर ही किया। उनकी साहित्य के अतिरिक्त-दर्शनशास्त्र व संगीत के प्रति रुचि थी। इनकी विचारधारा पर स्वामी रामकृष्ण परमहंस और स्वामी विवेकानंद का गहरा प्रभाव पड़ा। अपने निराले व्यक्तित्व के कारण ये हिंदी साहित्य जगत में ‘निराला’ उपनाम से प्रसिद्ध हुए।

रचनाएँ : ‘परिमल’, ‘अनामिका’, ‘गीतिका’, ‘अपरा’, ‘नये पत्ते’, ‘राम की शक्ति-पूजा’, ‘तुलसीदास’ (काव्य) अलका’, ‘निरुपमा’, ‘चोटी की पकड़’ (उपन्यास) ‘लिली’, ‘सखी’, ‘चतुरी चमार’ (कहानी संग्रह) प्रबंध की प्रतिमा’, ‘प्रबंध पद्म’ (निबंध : संग्रह) ‘रवींद्र-कविता-कानन’, ‘पतन और पल्लव’ (आलोचना) ‘समन्वय’, ‘मतवाला’, ‘सुधा’ (पत्रिका) आदि।

साहित्यगत विशेषताएँ : यद्यपि निराला हिंदी-साहित्य में कवि के रूप में प्रसिद्ध हैं तथापि वे गद्य पर समान अधिकार रखते हैं। उनकी बहुमुखी प्रतिभा के दर्शन उनकी काव्य रचनाओं एवं उपन्यास, कहानी, निबंध, रेखाचित्र और आलोचना के क्षेत्र में दिखाई देते हैं। पत्र-संपादक के क्षेत्र में भी लौह-लेखनी ने प्रसिद्धि पाई। उनकी आरंभिक कविताओं में छायावाद के दर्शन होते हैं। इसके अतिरिक्त उनकी गणना उच्च कोटि के रहस्यवादी और प्रगतिवादी कवियों में की जाती है। उन्होंने शृंगार, प्रेम, प्रकृति सौंदर्य, राष्ट्र-प्रेम आदि विषयों पर काव्य रचना की। उनके साहित्य में जहाँ दलित समाज के प्रति सहानुभूति का भाव है, वहाँ शोक शोषक वर्ग पर कटु व्यंग्य है।

भाषा-शैली : निराला ने काव्य की पुरानी परंपराओं को त्याग कर काव्य-शैली को नई दिशा प्रदान की। हिंदी काव्य में ‘स्वच्छंद-छंद’ निराला जी की देन है। निराला की कविताओं में संगीतात्मकता है। यद्यपि उनके साहित्य की भाषा तत्सम प्रधान है, तथापि उनकी प्रगतिवादी रचनाएँ बोलचाल की भाषा में हैं।

ध्वनि कविता का सार

इस कविता में कवि निराला कहते हैं कि अभी उनका अंत नहीं होने वाला है। जो आलोचक यह कह रहे थे कि अब निराला के कवि-जीवन का अंत होने वाला है कवि उनको इस कविता के माध्यम से करारा उत्तर देता है। कवि कहता है कि अभी तो उसके कवि-जीवन का उत्कर्ष हुआ है। उसके जीवन में वसंत की बहार आई हुई है। वह अपनी कविताओं के माध्यम से निद्रामग्न युवा पीढ़ी को आशा का संदेश देकर जागृत करेगा। वह एक-एक फूल अर्थात् एक-एक युवक से आलस्य को दूर भगा देगा और उनके जीवन में अमृत सींच देगा। वह उनको स्वर्ग जैसे सुखों का द्वार दिखा देगा। अभी उसे बहुत कुछ करना है। अभी उसका अंत नहीं आया है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि

ध्वनि काव्याशों की सप्रसंग व्याख्या

1. अभी न होगा मेरा अंत
अभी-अभी ही तो आया है
मेरे वन में मृदुल वसंत
अभी न होगा मेरा अंत।
हरे-हरे ये पात,
डालियाँ, कलियाँ, कोमल गात।
मैं ही अपना स्वप्न-मृदुल-कर
फेरूँगा निद्रित कलियों पर
जगा एक प्रत्यूष मनोहर।

शब्दार्थ : मृदुल – कोमल सुखद (Tender), वन = जंगल, बगीचा, जीवन (Garden), अंत = समाप्ति (End), पात – पत्ते (Leaves), गात – शरीर (Body), निद्रित = नींद में (Drowsy), प्रत्यूष = प्रातःकालीन समय (time of early morning), मनोहर = सुंदर (Beautiful), कर * हाथ (Hands)।

प्रसंग : प्रस्तुत पंक्तियाँ सूर्यकांत त्रिपाठी ‘निराला’ द्वारा रचित कविता ‘ध्वनि’ से अवतरित है। इसमें कवि अपने कवि जीवन के उत्कर्ष काल का वर्णन करता है।

व्याख्या : कवि आलोचकों को उत्तर देते हुए कहता है कि अभी मेरे कवि-जीवन का अंत नहीं होने वाला है। अभी-अभी तो मेरे जीवन में वसंत की बहार आई है अर्थात् मेरे कवि-जीवन का उत्कर्ष हुआ है। कवि के वन में अर्थात् जीवन में कोमल वसंत का आगमन अभी ही हुआ है। अतः अभी उसका अंत नहीं होने वाला। – अभी उसका शरीरं यौवन की मस्ती से भरपूर है। कवि अपने कोमल हाथों को इन कलियों पर फेरकर उनमें एक प्रात:कालीन सवेरे को जागृत कर देगा। कवि के कहने का भाव यह है कि जो युवक नींद में पड़े हुए हैं, वह उनको प्रेरित करके उनमें नए उत्कर्ष के स्वप्न जगा देगा। वह उनका आलस्य दूर या गलथा उनमें उत्साह का संचार कर देगा।

विशेष :
1. ‘अभी-अभी’, ‘हरे-हरे’ में पुनरुक्ति प्रकाश अलंकार है।
2. ‘कलियाँ कोमल’ में अनुप्रास अलंकार है।

2. पुष्प-पुष्प से तंद्रालस लालसा खींच लूँगा मैं,
अपने नव जीवन का अमृत सहर्ष सींच दूंगा मैं,
द्वार दिखा दूंगा फिर उनको।
हैं मेरे वे जहाँ अनंत
अभी न होगा मेरा अंत।

शब्दार्थ : पुष्प – फूल (Flower), तंद्रालस = आलस्य (Laziness sleepness), नव = नया (New), सहर्ष = खुशी के साथ (withjoy), द्वार = दरवाजा (Door), अनंत = जिसका अंत न हो (Endless)।

प्रसंग : प्रस्तुत काव्यांश सूर्यकांत त्रिपाठी ‘निराला’ द्वारा रचित कविता ‘ध्वनि’ से अवतरित है। इसमें कवि अपने कवि-कर्म का परिचय देते हुए कहता है :

व्याख्या : कवि कहता है कि मैं एक-एक फूल से आलस्य . को खींच लूँगा अर्थात् आलस्य में पड़े प्रत्येक युवक के मन से आलस्य की भावना को दूर कर दूंगा और उनके मन में नए जीवन का अमृत प्रसन्नतापूर्वक भर दूंगा। (वसंत भी यही काम करता है। वह लोगों में नव जीवन का संचार करता है।)

कवि युवा वर्ग के मन से आलस्य, निराशा की भावना को दूर करके उनको अमरता का द्वार दिखा देगा। कवि के जीवन में अभी वसंत आया ही है। अतः उसका अभी अंत नहीं होने वाला है।

विशेष:
1. ‘पुष्प-पुष्प’ में पुनरुक्तिप्रकाश अलंकार है।
2. ‘सहर्ष सींच’ में अनुप्रास अलंकार है।
3. खड़ी बोली का प्रयोग किया गया है।

HBSE 8th Class Hindi Solutions Vasant Chapter 1 ध्वनि Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 13 HBSE प्रश्न 1.
अधोलिखिताना प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-
(क) इयं धरा कैः स्वर्णवद् भाति?
उत्तरम्:
शस्यैः

(ख) भारतस्वर्णभूमिः कुत्र राजते?
उत्तरम्:
क्षिती

(ग) इयं केषां महाशक्तिभिः पूरिता?
उत्तरम्:
अणूनाम्

(घ) इयं भूः कस्मिन् युतानाम् अस्ति?
उत्तरम्:
प्रबन्धे

(ङ) अत्र किं सदैव सुपूर्णमस्ति?
उत्तरम्:
खाद्यान्नभाण्डम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

Sanskrit Class 8 Chapter 13 Pdf HBSE प्रश्न 2.
समानार्थकपदानि पाठात् चित्वा लिखत-
(क) पृथिव्याम् ________। (क्षितौ / पर्वतेषु / त्रिलोक्याम्)
(ख) सुशोभते ________। (लिखते / भाति / पिबति)
(ग) बुद्धिमताम् ________। (पर्वणाम् / उत्सवानाम् / विपश्चिज्जनानाम्)
(घ) मयूराणाम् ________। (शिखीनाम् / शुकानाम् / पिकानाम्)
(ङ) अनेकेषाम् ________। (जनानाम् / वैज्ञानिकानाम् / बहूनाम्)
उत्तरम्:
(क) क्षिती
(ख) भाति
(ग) विपश्चिज्जानाम्
(घ) शिखीनाम्
(ङ) बहूनाम्।

Class 8th Sanskrit Chapter 3 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः प्रश्न 3.
श्लोकांशमेलनं कृत्वा लिखत-
(क) त्रिशूलाग्निनागैः पृथिव्यास्त्रघोरैः – नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम्
(ख) सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयम् – जगद्वन्दनीया च भू:देवगेया
(ग) वने दिग्गजानां तथा केसरीणाम् – क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः
(घ) सुपूर्ण सदैवास्ति खाद्यान्नभाण्डम् – अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्
(ङ) इयं वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या – तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्
उत्तरम्:
(क) त्रिशूलाग्निागैः पृथिव्यास्त्रधौरेः – अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्।
(ख) सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयम् – क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः
(ग) वने दिग्गजानां तथा केसरीणाम् – तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्
(घ) सुपूर्ण पीयूषतुल्यम् खाद्यान्नभाण्डम् – नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम्
(ङ) इयं वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या – जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया

Sanskrit Class 8 Chapter 3 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः प्रश्न 4.
चित्रं दृष्ट्वा (पाठात्) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 1
(क) अस्मिन् चित्रे एका _________ वहति।
(ख) नदी ___________ नि:सरति।
(ग) नद्याः जलं ________ भवति।
(घ) ________ शस्यसेचनं भवति।
(ङ) भारतः ________ भूमिः अस्ति।
उत्तरम्:
(क) नदी
(ख) पर्वतात्
(ग) पीयूषतुल्यं
(घ) नद्याः जलेन

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

प्रश्न 5.
चित्राणि दृष्ट्वा (मञ्जूषातः) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 2
(क) अस्मिन् चित्रे एका __________ दृश्यन्ते।
(ख) एतेषाम् अस्त्राणां __________ युद्धे भवति।
(ग) भारतः एतादृशानां __________ प्रयोगेण विकतिसदेशः मन्यते।
(घ) अत्र परमाणुशक्तिप्रयोगः अपि __________।
(छ) आधुनिकैः अस्त्रैः __________ अस्मान् शत्रुभ्यः रक्षन्ति।
(च) __________ सहायतया बहूनि कार्याणि भवन्ति।
उत्तरम्:
(क) अस्त्राणि
(ख) प्रयोगः
(ग) अस्त्राणाम्
(घ) भवति
(छ) सैनिकाः
(च) उपग्रहाणाम्।

प्रश्न 6(अ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 3
उत्तरम्:
(क) इदं दीपावली-महोत्सवस्य चित्रम् अस्ति।
(ख) चित्रे एक सुन्दर विशाल च भवनमस्ति।
(ग) भवनस्य आंगने जनाः सन्ति।
(घ) जनाः नार्यः च दीपान प्रज्वालयन्ति।
(ङ) इदं पर्व सम्पूर्ण भारते-अन्यत्र च मानयन्ति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

प्रश्न 6(आ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 4
उत्तरम्:
(क) इदं रक्षाबंधन पर्व इत्यस्य चित्रं वर्तते।
(ख) रक्षाबंधन राष्ट्रियां पर्व अस्ति।
(ग) अस्मिन भगिनी भ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रं बन्धति।
(घ) प्राता भगिन्याः सुरक्षायाः आश्वासनं ददाति।
(ङ) इदं पर्व भगिनीभ्रातो; महत् पर्व वर्तते।

प्रश्न 7.
अत्र चित्रं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्येषु प्रकृतेः वर्णनं कुरुत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 5
उत्तरम्:
(क) अस्मिन् चित्रे एकं वनं दृश्यते।
(ख) वने महान्तो वृक्षाः विलसन्ति।
(ग) वृक्षाः फलच्छायाप्रदायकाः भवन्ति।
(घ) वृक्षः काष्ठानि प्राप्यन्ते।
(ङ) वनेन पर्यावरण संरक्ष्यते।

योग्यता-विस्तारः

प्राचीन काल में भारत को सोने की चिड़िया कहा जाता था, इसी भाव को ग्रहण कर कवि ने प्रस्तुत पाठ में भारतभूमि की प्रशंसा करते हुए कहा है कि आज भी यह भूमि विश्व में स्वर्णभूमि बनकर ही सुशोभित हो रही है।

कवि कहते हैं कि आज हम विकसित देशों की परम्परा में अगग्रण्य होकर मिसाइलों का निर्माण कर रहे हैं, परमाणु शक्ति का प्रयोग कर रहे हैं। इसी के साथ ही साथ हम ‘उत्सवप्रियाः खलु मानवाः नामक उक्ति को चरितार्थ भी कर रहे हैं कि ‘अनेकता में एकता है हिंद की विशेषता’ इसी आधार पर कवि के उद्गार हैं कि बहतु मतावलम्बियों के भारत में होने पर भी यहाँ ज्ञानियों, वैज्ञानिकों और विद्वानों की कोई कमी नहीं है। इस धरा ने सम्पूर्ण विश्व को शिल्पकार, इंजीनियर, चिकित्सक, प्रबंधक, अभिनेता, अभिनेत्री और कवि प्रदान किए हैं। इसकी प्राकृतिक सुषमा अद्भुत है। इस तरह इन पद्यों में कवि ने भारत के सर्वाधिक महत्त्व को उजागर करने का प्रयास किया है।

पाठ में पर्वो और उत्सवों की चर्चा की गई है ये समानार्थक होते हुए भी भिन्न हैं। पर्व एक निश्चित तिथि पर ही मनाए जाते हैं, जैसे – होली, दीपावली, स्वतन्त्रता दिवस, गणतंत्र दिवस इत्यादि। परन्तु उत्सव व्यक्ति विशेष के उद्गार एवं आहाद के द्योतक हैं। किसी के घर सतानोत्पत्ति उत्सव का रूप ग्रहण कर लेती है तो किसी को सेवाकार्य में प्रोन्नति प्राप्त कर लेना, यहाँ तक कि बिछुड़े हुए बंधु-बांधवों से अचानक मिलना भी किसी उत्सव से कम नहीं होता है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

मूलपाठः

सुपूर्ण सदैववास्ति खाद्यान्नभाण्डं नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम।
इयं स्वर्णवद् भाति शस्यैधरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥1॥

त्रिशुलाग्निनागैः पृथिव्यस्वघोरैः अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्।
सदा राष्ट्ररक्षारतानां धरेयम् क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥2॥

इय वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया।
सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥3॥

इदं ज्ञानिना चैव वैज्ञानिकानां विपश्चिज्जनानामियं संस्कृतानाम्।
बहूनां मतानां जनानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥4॥

इयं शिल्पिनां यन्त्रविद्याधराणां भिषक्शास्त्रिणां भूः प्रबन्धे युतानाम्।
नटानां नटीना कवीनां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥5॥

वने दिग्गजानां तथा केशरीणां तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्।
शिखीनां शुकानां पिकानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥6॥

अन्वयः
1. इयम् धरा खाद्यान्नभाण्डम् सुपूर्णम् अस्ति यत्र नदीनाम् जलम् पीयूषतुल्यम् (अस्ति), इयम् शस्यैः स्वर्णवत भाति, इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ रजते।

2. इयम् घोरै-त्रिशूल-अग्नि-नागैः पृथिवी अस्त्रैः राष्ट्ररक्षारतानाम् अणूनाम् महाशक्तिभिः पूरिता (अस्ति), इयम् भारतस्वर्णभूमिः सदा क्षितौ राजतै।

3. इयम् वीरभोग्या कर्मसेव्या तथा जगत वन्दनीया देवगेयाः च भूः (अस्ति), पर्वणामुत्सवानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षिती राजते।

4. इयम् धरा संस्कृतानाम् विपश्चिज्जनानाम् ज्ञानिनाम् वैज्ञानिकानाम् च एव, इयम् बहूनाम मतानाम जनानाम् भारतस्वर्णभूमि क्षितौ राजते।

5. इयम् धरा नटानाम् नटीनाम् कवीनाम् शिल्पिनाम् यन्त्रविद्या-धराणाम् भिशक्शास्त्रिणाम् भूः प्रबन्धे युतानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

6. इयम् धरा वने दिग्गजानाम् केसरीणाम् तथा भूधराणाम् तटिनाम् शिखीनाम् शुकानाम् पिकानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

सन्धिविच्छेदः
खाद्यान्न = खाद्य + अन्न।
शस्यैधरेयम् = शस्यैः + धरा + इयम्।
त्रिशूलाग्नि = त्रिशूल + अग्नि।
पृथिव्यस्वघोरै = पृथिवी + अस्त्रघोरै।
पूरितेयम् = पूरिता + इयम्।
धरेयम् = धर + इयम्।
विपश्चिज्जनानामियम् = विपश्चित + जनानाम् + इयम्।
दिग्गजानाम् = दिक् + गजानाम्।

संयोग:
पर्वणामुत्सवानाम् = पर्वणाम् + उत्सवानाम्।
तटीनामियम् = तटीनाम् + इयम्।

पदार्थबोध:
भाण्डम् = भण्डार (प्रचुरता)।
पीयूषतुल्यम् = अमृत समान (सुधातुल्यम्)।
स्वर्णवन = सोने जैसा (काञ्चनमिव)।
भाति = सुशोभित हो रही है (शोभते)।
क्षिती – पृथ्वी पर (धरायाम्)।
धरेयम् – यह धरती (इयं वसुधा)।
राजते = सुशोभित है (सुशोभते)।
त्रिशूलाग्निनागैः = त्रिशूल-अग्नि-नाग-पृथ्वी-आकाश पाँच मिसाइलों के नाम हैं (एतानि महास्त्राणि सन्ति)।
पर्वणामुत्सवानाम् = पूर्वो और उत्सवों की (शुभ-अवसराणाम्)।
विपश्चिज्जनानाम् = विद्वानों की (विदुषाम्)।
यन्त्रविद्याधराणाम् = यन्त्र विद्या जानने वालों की (यन्त्रविद्या जानताानाम् जानानम)।
प्रबंधे युतानाम् = प्रबंधकों की (प्रबन्धकानाम्)।
भूधराणाम् = पहाड़ों की (पर्वतानाम्)।
नटीनाम् = नदियों की (नदीनाम्)।
केसरीणाम् = शेरों की (सिंहानाम्)।
दिग्गजानाम् = हाथियों की (हस्तीनाम्)।
शिखीनाम् = मोरों की (मयूराणाम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

सरलार्थ-
1. यह धरती खाद्यान्न भण्डारों से परिपूर्ण है, जहाँ की नदियों का पानी अमृत के समान है, सोने के समान चमक वाली यह भारतभूमि धरती पर राज करती है, सुशोभित है।

2. यह स्वर्णभूमि भारत भूमि देश रक्षा में लगे त्रिशूल, अग्नि, नाग, पृथ्वी और आकाश मिसाइलों व परमाणु शक्तियों से संपन्न है, ऐसी यह धरती संपूर्ण पृथ्वी पर राज करती है।

3. यह वीर भोग्या व कर्मसेव्या है, जगत् वन्दनीय है, इसका (यशोगान) देवता भी करते हैं। ऐसी भारत स्वर्ण भूमि अनेक पर्वो उत्सवों की भूमि सदा धरती पर राज करती है।

4. यह धरती संस्कृत विद्वानों, ज्ञानियों, वैज्ञानिकों की भूमि है। अनेक धर्मावलम्बी लोगों की यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण विश्व पर राज करती है।

5. यह धरती कवियों अभिनेता-अभिनेत्रियों, डॉक्टर-इंजीनियरों, शिल्पियों, मशीन के जानकारों, भूमि प्रबंधकों की भूमि है। यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण धरती पर सदा विराजती है।

6. यह वसुंधरा जंगल में हाथियों, सिंहों, नदियों, पर्वतों की भूमि है। मोर, तोते, कोयल आदि से शोभित यह भारतभूमि सदा पृथ्वी पर शोभित है।

भावार्थ-
पाठ का केंद्रीय भाव भारत की चहुंमुखी प्रगति का वर्णन करता है।

क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Summary

क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः पाठ-परिचयः

संस्कृत के मूर्धन्य विज्ञान कवि कृष्णचन्द्र त्रिपाठी की रचना से संकलित श्लोकों में देश के गौरव का गुणगान, यशोगान किया गया। अनाज, कला, प्रौद्योगिकी, वन संपदा, सामरिक शक्ति, परमाणु-शक्ति सम्पन्नता का वर्णन किया गया है। छात्र इन श्लोकों को गाएँ और देश की ताकत का अनुभव करें, इसलिए यह संकलन किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Read More »

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

Haryana State Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

HBSE 8th Class English Geography Lesson Textbook Questions and Answers

Working With The Poem

Geography Lesson Poem Summary HBSE 8th Class Question 1.
Find three or four phrases in stanzas one and two which are likely to occur in a geography lesson.
पद्यांश एक और दो में तीन अथवा चार ऐसे वाक्यांश ढूढों जिनका किसी भूगोल पाठ में आना संभव है।
Answer:
The following phrases from stanzas one and two are likely to occur in a geography lesson:

  • Cities where the rivers ran
  • The valleys were populated
  • Ground had looked haphazard, unplanned and without style.
  • The logic of geopraphy that land and water attracted man.

Geography Lesson Poem HBSE 8th Class Question 2.
Seen from the window of an aeroplane, the city appears:
(i) as haphazard as on ground
(ii) as neat as a map
(iii) as developed as necessary.
Mark the right answer.
वायुयान की खिड़की से देखने पर, शहर दिखता है :
(i) अव्यवस्थित भूतल
(ii) मानचित्र की तरह स्वच्छ
(iii) आवश्यकता अनुरूप विकसित
सही उत्तर चुनो।
Answer:
Seen from the window of an aeroplane, the city appears :
(iii) as developed as necessary.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

Geography Lesson Poem In Hindi HBSE 8th Class Question 3.
Which of the following statements are examples of ‘the logic of geography’?
(i) There are cities where there are rivers.
(ii) Cities appear as they are not from six miles above the ground.
(iii) It is easy to understand why valleys are populated.
(iv) It is difficult to understand why humans hate and kill one another.
(v) The earth is round, and it has more sea than land.
‘भूगोल के तर्क’ का उदाहरण निम्न में से कौन से कथन है?
(i) शहर वहीं हैं जहाँ नदियाँ हैं।
(ii) जमीन से छः मील ऊपर से देखने पर शहर ऐसे प्रतीत होते हैं जैसे वे नहीं है।
(iii) यह समझना सरल है-क्यों घाटियाँ क्यों बसी हुई है।
(iv) यह समझना मुश्किल है-क्यों मानव एक-दूसरे से नफरत करता और मार देता है।
(v) पृथ्वी गोल है और इस पर धरती से अधिक जल है।
Answer:
(i) There are cities where there are rivers.
(ii) It is easy to understand why valleys are populated.
(iii) The earth is round, and it has more sea than land.

Geography Lesson Poem Class 8 HBSE Question 4.
Mention two things that are
(i) clear from the height
(ii) not clear from the height.
दो चीजों का उल्लेख कीजिए, जो कि
(i) ऊँचाई से स्पष्ट है।
(ii) ऊँचाई से स्पष्ट नहीं है।
Answer:
(i) Two things that are clear from the height: Land and Water
(ii) Two things that are not clear from the height: Infrastructure and human beings.

Geography Lesson Poem Stanzas for Comprehension

Read the stanzas carefully and answer the questions that follow :

STANZA – 1

When the jet sprang into the sky,
it was clear why the city
had developed the way it had,
seeing it scaled six inches to the mile.
There seemed an inevitability
about what on ground had looked haphazard,
unplanned and without style
When the jet sprang into the sky.
Questions:
(i) Name the poem and the poet.
(ii) What was the view of the city, as seen from the window of the aeroplane?
(iii) Make adjective from : Style..
Answers:
(i) The poem is ‘Geography Lesson’and the name of the poet is ‘Zulfikar Ghose’.
(ii) The city looked haphazard, unplanned and without style from the window of the aeroplane.
(iii) Style – stylish.

Geography Lesson Poem Summary In Hindi HBSE 8th Class

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

STANZA-2

When the jet reached ten thousand feet,
it was clear why the country
had cities where the rivers ran
and why the valleys were populated.
The logic of geography
that land and water attracted man
was clearly delineated
When the jet reached ten thousand feet.
Questions:
(i) Who has written these lines?
(ii) What is the logic behind the establishment of cities?
(iii) Give the meaning of‘delineated’ and use it in a sentence of your own.
Answers:
(i) Zulfikar Ghose has written these lines.
(ii) The logic behind the establishment of cities is that land water attracted man.
(iii) Delineated: Shown
Sentence : The chief guest clearly delineated the objective of the conference.

Geography Lesson Poem Questions And Answers HBSE 8th Class

STANZA – 3

When the jet rose six miles high,
it was clear the earth was round
and that it had more sea than land.
But it was difficult to understand
that the men on the earth found
causes to hate each other, to build
walls across cities and to kill.
From that height, it was not clear why.
Questions:
(i) From which poem, these lines have been taken?
(ii) What could the poet not understand?
(iii) What facts about the earth have been mentioned in these lines?
(iv) Make adjective from : Height
Answers:
(i) These lines have been taken from the poem, ‘Geography Lesson’.

(ii) The poet could not understand why the men on the earth had found causes to hate each other and to kill one another.

(iii) The facts about the earth mentioned here are :

  • it is round, and
  • it has more sea than land.

(iv) Height – high.

Geography Lesson Poem Translation in Hindi

STANZA – 1

When the jet sprang into the sky,
it was clear why the city
had developed the way it had,
seeing it scaled six inches to the mile.
There seemed an inevitability
about what on ground had looked
haphazard,
unplanned and without style
When the jet sprang into the sky.

Word Meaning : Sprang = to shoot forth ( निकला), Scaled = thin layers ( पतली परतें), Inevitability – Sure to happen (अवश्यम्भावी), Style = method (शैली ), Haphazard = without plan or order (अव्यवस्थित)।

जब जेट विमान आकाश में उड़ान भरा, शहर की मीलों की दूरी को छः इंच की पतली परतों में देखकर यह स्पष्ट था कि क्यों ये शहर अपने वर्तमान रूप में विकसित हो गया था। जब जेट विमान आकाश में उड़ान भरा, तो भूमि अव्यवस्थित, अनियोजित और शैली-विहीन दृश्य दिखा, वह अवश्यम्भावी प्रतीत हुआ।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

STANZA – 2

When the jet reached ten thousand feet,
it was clear why the country
had cities where the rivers ran
and why the valleys were populated.
The logic of geography
that land and water attracted man
was clearly delineated
When the jet reached ten thousand feet.

Word Meaning : Delineated = shown (प्रदर्शित किया), Populated = to settle or live (बसे हुए), Logic = science and art of reasoning (तक), Geography = science of earth’s surface etc. and its inhabitants (भूगोल-शास्त्र)।

जब जेट विमान दस हजार फीट की ऊँचाई पर पहुँचा, यह स्पष्ट था कि क्यों देशों में शहर वहीं स्थित थे जहाँ नदियाँ बहती थी। और क्यों घाटियाँ बसी हुई थी। जब जेट विमान दस हजार फीट की ऊँचाई पर पहुँचा, भूगोल का तर्क कि जमीन और जल ने मानव को आकर्षित किया पूर्णतः स्पष्ट था।

STANZA – 3

When the jet rose six miles high,
it was clear the earth was round
and that it had more sea than land.
But it was difficult to understand
that the men on the earth found
causes to hate each other, to build
walls across cities and to kill.
From that height, it was not clear why.

Word Meaning : Round = Circular in shape (गोल), Causes = Reasons (कारण)।

जब जेट विमान छः मील ऊपर उठा, यह स्पष्ट था कि पृथ्वी गोल है तथा यह भी कि पृथ्वी पर जमीन से अधिक समुद्र है। लेकिन यह समझना मुश्किल था कि धरती पर मनुष्य ने एक-दूसरे से नफरत करने के, शहरों के आर-पार दीवारें खड़ी कर देने के और मारने के कारणों को कैसे खोज लिया। उस ऊँचाई से यह कारण स्पष्ट नहीं हो सका।

Geography Lesson Poem Summary in English

The present poem is an imagination of a geometric design of the dry, as it is seen from ten thousand feet above the ground. The poet is flying over the city in the jet aeroplane. At first, the city looks haphazard, unplanned and without style. At the height of ten thousand feet, the logic of geography is clear to him that land and water attracted man. And the earth is round having more sea than land. But the poet cannot understand why the men on the earth hate each other. The reason for building walls across cities is not clear to him from that height.

Geography Lesson Poem Summary in Hindi

प्रस्तुत कविता शहर के भूगोलीय डिजाइन की कल्पना है, जैसी वह धरती से दस हजार फीट की ऊँचाई से दिखाई देती है। कवि जेट वायुयान में शहार के ऊपर से उड़ रहा है। प्रारंभ में, शहर अव्यवस्थित, अनियोजित और शैली-विहीन दिखाई देता है। इस हजार फीट की ऊँचाई पर, भूगोल का तर्क उसे स्पष्ट हो जाता है कि जल और भूमि ने मानव को आकर्षित किया है और पृथ्वी गोल है तथा इसका जलीय भाग भूमि से अत्यधिक ज्यादा है। लेकिन कवि समझ नही पाता कि क्यों धरती पर मानव एक-दूसरे से नफरत करते हैं। उस् ऊँचाई से उसे शहरों में दीवारें खड़ी कर देने का कारण समझ नहीं आता।

Introduction:

Can you imagine what your city will look if you see it from ten thousand feet above the ground? Neatly planned and perfect in proportion like a geometric design, it will strike you as something very different from what it actually is while you are in the thick of it. Here is a poet’s description of just such a view of the city, and some questions that come to his mind.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson

प्रस्तावना:

क्या आप कल्पना कर सकते है कि आपका शहर कैसा प्रतीत होगा यदि आप उसे धरती से दस हजार फीट की ऊँचाई से देखें तो ? सुनियोजित और पूर्णतः समानुपात में, एक भूगोलीय संरचना की तरह प्रतीत होगा। यह आपको उस से अत्यधिक भिन्न ज्ञात होगा, जैसा कि वह वास्तव में हैं, जबकि आप उसकी घनी आबादी में बसे हुए हैं। यह एक कवि द्वारा एक शहर के ऐसे ही दृश्य का वर्णन है और कुछ ऐसे प्रश्नों का वर्णन जो उसके मस्तिष्क में आते हैं।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 2 Geography Lesson Read More »

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

Haryana State Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

HBSE 8th Class English The Ant and the Cricket Textbook Questions and Answers

Working With The Poem

The Ant And The Cricket Poem Translation In Hindi HBSE 8th Class Question 1.
The cricket says : “Oh! what will become of me?” When does he say it, and why?
झींगुर कहता है: “अरे! मेरा क्या होगा ?” वह इसे कब कहता है और क्यों?
Answer:
The winter comes and the cricket has nothing to eat. He cannot find even a crumb. He is worried about his food and shelter so he says so.

The Ant And The Cricket In Hindi HBSE 8th Class Question 2.
(i) Find in the poem the lines that mean the same as, “Neither a borrower nor a lender be’. (Shakespeare)
कविता की वह पंक्तियाँ लिखिए जिनका अभिप्राय है ‘न तो ऋणी बनो न ही ऋणदाता’। (शेक्सपियर)
Answer:
The following lines in the poem have the same meaning as ‘Neither a borrower nor a lender be’:
“I am your servant and friend, But we ants never borrow, we ants never lend.”

(ii) What is your opinion of the ant’s principles ?
चींटी के सिद्धांतों के बारे में आपकी क्या राय है ?
Answer:
The ant’s principles are quite appro-priate at their place. But, we should not be so harsh that we do not help to save one’s life. In-stead, we can make one realize one’s mistake.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

The Ant And The Cricket Class 8 Question Answer HBSE Question 3.
The ant tells the cricket to ’dance winter away’. Do you think the word ‘dance’is appropriate here? If so, why?
चींटी झींगुर को ‘नृत्य करके सर्दी दूर भगाने के लिए’ कहती है। क्या आप सोचते हैं कि शब्द ‘नृत्य’ यहाँ उचित है? यदि ऐसा है, तो क्यों?
Answer:
The word ‘dance’ is appropriate here because it suits to the light and careless attitude of the cricket.

Class 8 Honeydew Poem The Ant And The Cricket Question Answer HBSE Question 4.
(i) Which lines in the poem ex-press the peot’s comment? Read them aloud.
कविता की कौन सी पंक्तियाँ कवि की टिप्पणी को व्यक्त करती हैं ? उन्हें जोर से पढों।
Answer:
(To be read only).
“Folks call this fable, I’ll warrant it true :
Some crickets have four legs, and some have two.”

(ii) Write the comment in your own words.
टिप्पणी को अपने शब्दों में लिखो।
If you know a fable in your own language, narrate it to your classmate.
Answer:
By a two-legged cricket, the poet means the persons who are lazy enough. Such persons do not work in present and suffer in future.They have tendency of leaving work on tomorrow or day-after tomorrow always.

The Ant and the Cricket Poem Stanzas for Comprehension

Read the passages carefully and answer the questions that follow :

STANZA – 1

Not a crumb to be found
On the snow-covered ground,
Not a flower could he see,
Not a leaf on a tree.
Questions:
(i) Who is ‘he’, referred to here?
(ii) What is he worried about?
(iii) Write the opposite of‘found’.
(iv) Give the meaning of‘crumb’.
Answers:
(i) ‘He’refers to the cricket here.
(ii) The winter has come and he has saved nothing to eat. He is helpless for food and shelter. So he is worried -about his life.
(iii) The opposite of‘found’is‘lost’.
(iv) Crumb’ means ‘small piece of bread’.

The Ant And The Cricket Poem Summary HBSE 8th Class

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

STANZA – 2

Says the ant to the cricket, ‘I’m your servant and friend,
But we ants never borrow; we ants never lend.
But tell me, dear cricket, did you lay nothing by
When the weather was warm? Quoth the cricket ‘Not I!
Questions:
(i) What is the ant’s principle?
(ii) Why could the cricket not save anything?
(iii) Use the phrase ‘lay by’ in your sentence.
(iv) Make nouns from : borrow, lend.
Answers:
(i) Hie ant’s principle is “neither to borrow nor to lend anything’.
(ii) The cricket was in a gay mood. He spent all his summer in singing and dancing. So he could not save anything for winter.
(iii) Lay by : The hailstorm destroyed the crops, the farmers could lay nothing by.
(iv) Borrow : Borrower, Lend : Lender.

Hbse 8th Class Board

STANZA – 3

My heart, was so light
That I sang day and night,
For all nature looked gay,
‘You sang, Sir, you say?
Questions:
(i) Who is the speaker of the last line?
(ii) Who is T in the second line?
(iii) Why did he sing, day and night?
(iv) Make adjective from ‘nature’.
Answers:
(i) The ant is the speaker of the last line.
(ii) ‘I’ is ‘the cricket’ in the second line.
(iii) His heart was so light and all nature looked gay. So he sang day and night.
(iv) Nature – Natural.

The Ant and the Cricket Poem Translation in Hindi

8th Class Haryana Board

STANZA – 1

A silly young cricket, accustomed to sing
Through the warm, sunny months of gay summer and spring,
Begen to complain when he found that, at home
His cupboard was empty, and winter was come.
Not a crumb to be found On the snow-covered ground
Not a flower could he see
Not a leaf on a tree.
‘Oh! what will become,’ says the cricket, ‘of me?’

एक मूर्ख युवा झींगुर, जिसे गर्मियों और बंसत के सुनहरी, धूप-भरे, गर्म और आनन्दित महीनों में गाने की आदत थी, ने शिकायत करनी शुरू की। जब उसने देखा कि घर पर उसकी अलमारी खाली थी और सर्दियाँ आ गईं थी। एक भी टुकड़ा नहीं मिलने वाला था, उस बर्फ से ढकी हुई जमीन पर। उसे एक भी फूल या किसी पेड़ पर एक भी पत्ती दिखाई नहीं दे सकती थी। झींगुर कहता है- ‘अरे! मेरा क्या होगा?’

Word Meaning : Silly = stupid ( मूख), Accustomed to = in the habit of (आदत होना), Gay = happy (आनन्दित), Crumb = Piece (टुकड़ $)$ Empty = Blank ( खाली)।

The Ant And The Cricket Important Questions HBSE 8th Class

STANZA – 2

At last by starvation and famine made bold, All dripping with wet, and all trembling – with cold,
Away he set off to a miserly ant, ”
To see if, to keep him alive, he would grant Him shelter from rain,
And a mouthful of grain.
He wished only to borrow;
He’d repay it tommorw;
If not, he must die of starvation and sorrow.

अंत में भूखों मरते हुए और अकाल से मजबूर होकर, पूरा गीला होकर पानी की टपकती बूंदों के साथ, और पूरी तरह से सर्दी से कंपकंपाते हुए, वह एक कंजूस चींटी के पास चल दिया। यह सोचकर कि शायद वह उसे जीवित रहने के लिए कुछ दाना देगी। उसे बारिश से बचने के लिए रहने की जगह, और पेट भरकर अनाज देगी। वह केवल उधार लेना चाहता था। वह उसे कल चुका देगा। यदि ऐसा नहीं हुआ तो वह अवश्य ही भूख और दुख से मर जाएगा।

Word Meaning : Starvation = to die of hunger (भूखे मरना), Famine = scarcity of food (अकाल पड़ना), Dripping = Falling in drops (बूंदें टपकना),Wet = not dry (गीला),Trembling = Shivering (काँपते हुए), Set: off = went to(चला गया), Miserly = Stingy person (कंजूस व्यक्ति),Shelter = the place to live in (आवास/रहने का स्थान), Borrow = to take as a loan (उधार लेना), Repay = to pay back (अदा करना/चुकाना),Sorrow = Grief (दु:ख)।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

STANZA – 3

Says the ant to the cricket, ‘I’m your servant and friend,
But we ants never borrow; we ants never lend.
But tell me, dear cricket,did you lay nothing by
When the weather was warm ?’ Quoth the cricket, ‘Not I!
My heart, was so light
That I sang day and night,
For all nature looked gay. ’
‘You sang, Sir, you say ?
Go then,’ says the ant, ‘and dance winter away.

चींटी झींगुर से कहती है-मैं तुम्हारी सेवक और मित्र हूँ। परंतु हम चीटियाँ कभी उधार नहीं लेती और हम चींटियाँ कभी उधार भी नहीं देती लेकिन प्रिय मुझे यह बताओं कि जब मौसम गर्म था, क्या तुमने कुछ भी बचा कर नही रखा। झींगुर ने कहा-मैंने नहीं रखा। मेरा हृदय इतना हल्का था कि मैंने दिन-रात गीत गाया क्योंकि पूरी प्रकृति आनन्दमयी दिखती थी। चींटी कहती है-श्रीमान् आप कहते हैं, आपने गाया, तब जाइए और नाचकर सर्दी भगाइए।

Word Meaning : Lend = to give loan (उधार देना), Lay nothing by – save nothing (कुछ नहीं बचाया),Weather = season (मौसम).Quoth = said (कहा)।

STANZA – 4

Thus ending, he hastily lifted the wicket, And out of the door turned the poor little cricket. Folks call this a fable. I’ll warrant it true: some crickets have four legs, and some have two.

इस प्रकार, समाप्त करते हुए उसने तेजी से छोटा दरवाजा। उठा दिया और बेचारे छोटे झींगुर को बाहर निकालकर दरवाजा बंद | कर दिया। लोक-कथाओं में यह एक काल्पनिक कथा है। परंतु मैं इसे सत्य ही मानूंगा: कुछ झीगुरों के चार पैर होते हैं और कुछ | के दो होते हैं।

Word Meaning : Hastily = speedily (Hot से), Turned = to push out (बाहर निकालना),Wicket = window/small door, छोटा दरवाजा/खिड़की।

The Ant and the Cricket Poem Summary in English

This poem conveys a moral to human, who waste their time earlier and suffer for it later. It is a fable about an ant and a cricket. The ant works very hard through-out the summer and collects sufficient food for him till the next working season. While the cricket spends the whole summer dancing and singing. When the winter comes, the cricket needs food and shelter. He has nothing to eat. He goes to the ant for help but in vain. The ant replies if he cannot work, he will have to suffer the winter because he has wasted all his working time in singing and dancing. So all of us should work in the present and that will surely bring fruits to us in future anytime.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket

The Ant and the Cricket Poem Summary in Hindi

यह कविता ऐसे लोगों के लिए एक संदेश देती है जो शुरू में अपना समय व्यर्थ गंवाते हैं और उसके लिए बाद में कष्ट उठाते हैं। यह. एक चींटी और झींगुर के विषय में कल्पित कथा है। चींटी पूरी गर्मी अत्यधिक परिश्रम करती है तथा अगले कार्य करने के मौसम तक के लिए स्वयं हेतु पर्याप्त भोजन एकत्रित करती है। जबकि झींगुर पूरी गर्मी नाचने तथा गाने में बिताता है। जब सर्दी आती है, झींगुर को भोजन और आवास की आवश्यकता होती है। उसके पास खाने के लिए कुछ भी नहीं है। वह चींटी के पास सहायता के लिए जाता है परन्तु सब व्यर्थ। चींटी जवाब देती है कि यदि वह कार्य नहीं कर सकता, उसे सर्दी में परेशान होना पड़ेगा क्योंकि उसने अपना कार्य करने का सारा समय नाचने और गाने में व्यतीत कर दिया। इसलिए हम सभी को वर्तमान में कार्य करना चाहिए और इसका फल हमें भविष्य में किसी भी समय निश्चित तौर पर मिलेगा।

Introduction:

A fable is a story, often with animals as characters, that conveys a moral. This poem about an ant and a cricket contains an idea of far-reaching significance, which is as true of a four-legged cricket as of a two-legged one. Surely, you have seen a cricket that has two legs !

प्रस्तावना:

लोक-कथा एक ऐसी कहानी होती है जिसमें अक्सर पात्र जानवर होते हैं और यह कथाएँ एक संदेश देती हैं। चींटी और झींगुर के विषय में यह कविता एक अति महत्त्वपूर्ण पक्ष पर विच्चार स्पष्ट करती है जो कि एक चार-पैर वाले झींगुर के विषय में उतना ही सत्य है जितना कि दो-पैर वाले झींगुर के विषय में। निश्चित रूप से, आपने एक दो पैर वाला झींगुर देखा होगा।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Poem 1 The Ant and the Cricket Read More »

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Haryana State Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

HBSE 8th Class English The Best Christmas Present in the World Textbook Questions and Answers

Comprehension Check – I

The Best Christmas Present In The World Summary HBSE 8th Class Question 1.
What did the author find in a junk shop?
लेखक को कबाड़ी की दुकान में क्या मिला?
Answer:
The author found a roll-top desk in a junk shop.

Class 8 Honeydew Chapter 1 HBSE Question 2.
What did he find in a secret drawer? Who do you think had put it in there?
गुप्त दराज में उसे क्या मिला? तुम क्या सोचते हो इसे वहाँ किसने रखा था?
Answer:
He found a small tin box in that secret drawer.lt had been kept by Mrs. Macpherson there according to me. It contained Jim’s last letter.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Comprehension Check – II

Class 8 Honeydew Chapter 1 Question Answer HBSE Question 1.
Who had written the letter, to whom, and when?
पत्र किसने, किसको और कब लिखा था?
Answer:
The letter was written by Jim Macpherson to his wife, Connie, on Christmas from the battlefield.

The Best Christmas Present In The World Question Answer HBSE 8th Class Question 2.
Why was the letter written-what was the wonderful thing that had happened?
पत्र क्यों लिखा गया था-वह क्या अद्भुत चीज थी जो हुई थी?
Answer:
The letter was written to describe a unusual event which happened on the Christmas eve at wartime. It was wonderful as they (Fritz and Tommy-the German and British soldiers respectively) celebrated Christmas in the terrible sight of war. They enjoyed together with German drinks and sausage. Enemies became friends for a while in the battlefield. So it was the wonderful thing that had happened.

The Best Christmas Present In The World Exercise HBSE 8th Class Question 3.
What jobs did Hans Wolf and Jim Macpherson have when they were not soldiers?
हैस वुल्फ और जिम मैकफेरसन के क्या काम थे जब वे सिपाही नहीं थे?
Answer:
Jim Macpherson was a school-teacher and Hans Wolf played a cello in the orchestra when they were not soldiers.

The Best Christmas Present In The World Question And Answer HBSE 8th Class Question 4.
Had Hans Wolf ever been to Dorset? Why did he say he knew it?
क्या हंस वुल्फ कभी डोरसेट गया था? उसने क्यों कहा कि वह इसे जानता था?
Answer:
No, he had never set foot in Dorset. He learned about it from school and reading books in English. So he said he knew it.

The Best Christmas Present In The World Solution HBSE 8th Class Question 5.
Do you think Jim Macpherson came back from the war? How do you know this?
तुम क्या आपको लगता है क्या जिम मैकफर्सन युद्ध से वापिस आया? तुम यह कैसे जानते हो?
Answer:
Jim Macpherson did not return from the war. We know this because on the tin box, it was written in a shaky handwriting “Jim’s last letter, received January 25, 1915. To be buried with me when the time comes.”
These line shows that Jim never came after the letter had reached to Connie.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Comprehension Check – III

8th Class The Best Christmas Present In The World HBSE  Question 1.
Why did the author go to Bridport?
लेखक ब्रिजपोर्ट क्यों गया?
Answer:
The author went to Bridport to meet Mrs. Macpherson and to deliver her letter.

The Best Christmas Present In The World Question Answers HBSE 8th Class Question 2.
How old was Mrs. Macpherson now? Where Was she?
श्रीमती मैकफेरसन अब कितने वर्ष की थीं? वह कहाँ थी?
Answer:
She was 101 years old. She was in a nursing home on the Dorchester Road named as Burlington House.
The place was on the other side of the town.

Comprehension Check – IV

Class 8th Honeydew Chapter 1 HBSE Question 1.
Who did Connie Macpherson think her visitor was?
कोनी मैकफर्सन ने अपने आगंतुक को कौन माना था?
Answer:
Mrs. Macpherson thought that he was Jim Macpherson, her husband.

Question 2.
Which sentence in the text shows that the visitor did not try to hide his indebtify?
पाठ में किस वाक्य से प्रदर्शन है कि आगंतुक ने अपनी कृतज्ञता छिपाने की कोशिश नहीं की?
Answer:
The sentence, “I said I was a friend come to visit Mrs. Macpherson to bring her a Christmas present,” shows that the visitor did not try to hid his indebtify.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Working with The Text

Question 1.
How long do you think Connie had kept Jim’s letter? Give reasons for your answer.
तुम क्या लगता है कि कोनी ने जिम के पत्र को कब तक रखा था? अपने जवाब के लिए कारण दें।
Answer:
She kept the letter till the end. She got separated from it only when her house caught fire. There are enough evidence as the roll-top desk, in which the writer found the letter, was in a bad condition. It had bum marks over it.

Question 2.
Why do you think the desk had been sold, and when?
तुम क्या सोचते हो कि डेस्क को बेचा गया था, और कब?
Answer:
The author found the desk in a junk shop in Bridport. So it might have been sold as scrap after the house of Mrs. Macpherson got burnt by the fire completely.

Question 3.
Why do Jim and Hans think that games or sports are good ways of resolving conflicts? Do you agree?
जिम और हैंस क्यों सोचते थे कि क्रीड़ा या खेलकुर् विवादोम के निपटारे के अच्छे तरीके हैं? क्या तुम सहमत हैं?
Answer:
Jim and Hans thought that games or sports are good ways to resolve conflicts because no one dies in a sport. Neither the children got orphaned nor the wives become widows.

We agree with this concept also as war gives nothing but only disaster. If all the conflicts could be solved by playing games then it would be better for humanity and it will save many lives.

Question 4.
Do you think the soldiers of the two arm . are like each other, or different from each other? Find evidence from the story to support your answer.
तुम क्या सोचते हो दोनों सेनाओं के सिपाही एक जैसे थे, या एक दूसरे से अलग थे? अपने उत्तर के पक्ष में कहानी से साक्ष्य ढूँढो।
Answer:
The soldiers of the two armies are very talked with each other. They celebrated Christmas doing smoking, laughing, eating, drinking and they shared everything. We found Jim saying that “We agreed about everything and he was my enemy.” They were fighting against each other, they were enemies, yet they became friends. All of them just wanted to end the fight and they shared their time of peace and goodwill, as they got the chance to do so.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Question 5.
Mention the various ways in which the British and the German soldiers become friends and find things in common at Christmas.
उन विभिन्न तरीकों का उल्लेख कीजिए जिनसे जर्मन और ब्रिटिश सिपाही मित्र बन गए हैं और क्रिसमस पर क्या समान चीजों देखीं (पाई) गई?
Answer:
Both the armies were trying to make peace in the middle of war by celebration of Christmas. They wished each other ‘Happy Christmas’ and introduced themselves. They shared everything trey had. They had a common opinion about almost everything although they were enemies and fighting against each other. But they got intermixed with smoking, laughing, eating, drinking and talking. They played football also. They all longed for peace and hoped that they would all go home one day. .

Question 6.
What is Connie’s Christmas present? Why is it “the best Christmas present in the world”?
कोनी का क्रिसमस उपहार क्या है? यह “संसार का सर्वोत्तम क्रिसमस उपहार” क्यों है?
Answer:
Jim’s last letter was Connie’s Christmas present. Connie’s husband was away in the battle field during Christmas. She had been 101 years old waiting for his husband’s return. She had lost everything when her house caught fire. So, getting her husband’s last letter, as a memory, back after so many years just on the Christmas Eve was like a present for her. No other gift could be the best except that one.

Question 7.
Do you think the title of this story is suitable for it? Can you think of any other title (s)?
तुम क्या सोचते है कि इस कहानी का शीर्षक इसके लिए उपयुक्त है? क्या आप किसी अन्य शीर्षक (शीर्षकों) के बारे में सोच सकते हैं?
Answer:
The title of the story is quite apt for it. The story revolves around a letter that belongs to Mrs. Macpherson. It is an account of receiving the letter, losing the letter and then again receiving it. The letter is really valuable for Connie as it is the last letter of her husband. It was the best Christmas gift for her.

Some other titles for the story may be: A Unique Christmas Celebration, Jim’s Last Letter or ‘A Unique Christmas Gift’.

Thinking About Language

Question 1.
Look at these sentences from the story:
→ I spotted it in a junk shop in Bridport…. The man said it was made in the early 19th century… This one was in bad condition…
The italicised verbs are in the past tense. They tell us what happened in the past, before now.
(i) Read the passage below and underline the verbs in the past tense:
A man got on the train and sat down. The compartment was empty except for one lady. She took her gloves off. A few hours later the police arrested the man. They held him for 24 hours and then freed him.
Answer:
A man got on the train and sat down. The compartment was empty except for one lady. She took her gloves off. A few hours later the police arrested the man. They held him for 24 hours and then freed him.

Now look at these sentences:
→ The veneer had lifted almost everywhere. Both fire and water had taken their toll on this desk.
Notice the verb forms had lifted, had taken (their toll).
The author found and bought the desk in the past.
The desk was damaged before the author found it and bought it.
Fire and water had damaged the desk before the author found it and bought it.

→ We use verb forms like had damaged for an event in the ‘earlier past’. If there are two events in the past, we use the ‘had…’ form for the event that first occurred in the past.

→ We also use the past perfect tense to show that something was wished for, or expected before a particular time in the past. For example, I had always wanted one…

→ Discuss with your partner the difference in meaning in the sentences below.
When I reached the station, the train left.
When I reached the station, the train had left.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

(ii) Fill in the blanks using the correct form of the verbs in brackets.
My little sister is very naughty. When she ……………… (come) back from school yesterday, she had ……………. (tear) her dress. We ……………… (ask)
her how it had ……………… (happen). She ……………… (say) she ……………. ……………. (have, quarrel) with a boy. She (have, beat) him in ……………. ……………. a race and he ……………. (have, try) to push her. She ……………. (have, tell) the teacher and so he …………. the (have, chase) her, and she …………. …………… (have, fall) down and ……………. ……………. (have, tear) her dress.
Answer:
came, tom, asked, happened, said, had quarrelled, had beaten, had tried, had told, had chased, had fallen, had torn.

(iii) Underline the verbs and arrange them in two columns, past and earlier past.
(a) My friends set out to see the caves in the next town, but I stayed at home, because I had seen them already.
(b) When they arrived at the station, their train had left. They came back-home, but by that time I had gone out to see a movie !
(c) So they sat outside and ate the lunch I had packed for them.
(d) By the time I returned, they had fallen asleep!
Past – Earlier past
…………. – …………..
…………. – …………..
…………. – …………..
…………. – …………..
…………. – …………..
…………. – …………..
…………. – …………..
Answer:

PastEarlier Past
1. Set out to see the caves, I stayed at home.1. I had seen them already.
2. They arrived at the station, they came back home.2. Train had left, I had gone out to see a movie.
3. They sat outside, ate the lunch.3. I had packed.
4. I returned.4. They had fallen asleep.

2. Dictionary Work

By the end of the journey, we had run out of drinking water.
Look at the verb run out of in this sentence. It is a phrasal verb: it has two parts, a verb and a preposition or adverb. Phrasal verbs often have i meanings that are different from the meanings of their parts.
Find these phrasal verbs in the story:
burnt out, lit up, looked on, run out, boarded up, keep out

Write down the sentences in which they occur. Consult a dictionary and write down the meaning that you think matches the meaning of the phrasal verb in your sentence.
Answer:
Burnt out: destroyed by fire.
→ No. 12 turned out to be nothing but a burned-out shell, the roof gaping, the windows boarded up.
Lit up: became bright with happiness and excitement.

→ That was the moment her eyes lit up with recognition and her face became suffused with a sudden glow of happiness.
Looked on: to look each other and to talk.

→ Hans Wolf and I looked on and cheered, clapping our hands and stamping our feet, to keep out the cold as much as anything.
Run out: to disappear from the scene.

→ The time came, and all too soon, when the game was finished, the schnapps and the rum and the sausage had long since run out and we knew it was all over.

Boarded up: to be dislocated.
→ No. 12 turned out to be nothing but a burned out shell, the roof gaping, the windows boarded up.
Keep out: to be safe from something.
→ Hans Wolf and I looked on and cheered, clapping our hands and stamping our feet, to keep out the cold as much as anything.

3. Noun Phrase
Read the following sentence.
I took out a small black tin box.
→ The phrase in italics is a noun phrase.
→ It has the noun box as the head word, and three adjectives preceding it. .
→ Notice the order in which the adjectives occur-size (small), colour (lack) and material of which it is made (tin).

→ We rarely use more than four adjectives before a noun and there is no rigid order in which they are used, though there is a preferred order of modifiers / adjectives in a noun phrase, as given below:

determinermodifier 1 (opinion, feeling)modifier 2 (size, shape, age)modifier 3 (colour)modifier 4 (material)head word
a/an/ thenice/ lazy beautifulold/ young/tall/roundred/white/light/darksilk/cotton/woollenwoman/man/table/chair

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

4. The table below contains a list of nouns and some adjectives. Use as many adjectives as you can to describe each noun. You might come up with some funny descriptions !

NounsAdjectives
elephantcircular, pool, striped, enormous, multicoloured
faceround, cheerful, wild, blue, red, chubby, large
building watermedium-sized, brick, cold.

Answer:
A circular enormous water pool. The cheerful round chubby face. The cold blue pool of water. The striped red medium-sized face. A round multicoloured enormous building, The enormous wild chubby elephant etc.

Speaking

Question 1.
In groups discuss whether wars are a good way to end conflicts between countries. Then present your arguments to the whole class.
Answer:
Wars bring destruction. It results in the loss of resources as well as lives. Wars are not the solution of any problem or conflict. Mutual understanding and conversation are the basis of better results for any conflict. Wars bring down the economic conditions of the country as well. So wars are not at all a good way to end conflicts between countries.

Question 2.
What kinds of presents do you like and why? What are the things you keep in mind when you buy presents for others? Discuss with your partner.
(For example, you might buy a book because it can be read and re-read over a period of time.)
Answer:
I like the presents that have some real worth, like books Because such presents increase knowledge and intellect. Suppose I buy a book, it can be read and re-jread over a period of time. It will be a knowledgeable time-pass. No one can snatch our knowledge gained from books also. I want to buy the same worth-giving, presents for others so that they will be benefited from it.

Writing

Question 1.
Imagine that you are Jim. You have returned to your town after the war. In your diary record how you feel about the changes you see and the events that occur in your town. You could begin like this
25th December
Its Christmas today, but the town looks….
Ans.
25th December 20…..
Its Christmas today, but the town looks quiet. My house, Copper Beeches No. 12 turned out to be nothing but a bumed-out shell, the roof looked gaping and the windows boarded-up.
It had become a solitary piece of land. My neighbour told me that my wife hadheen in the house when it caught fire. Now she is in a nursing home. I have come after meeting her. She was quite happy at my return. We , will start a new life soon, after she recovers a good health. She took my arrival as a Christmas present for her. I am happy as well as worried. But hope that situation will be improved soon. May God bless us all!
Jim

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Question 2.
Given below is the outline of a story. Construct the story using the outline:
A young, newly married doctor …………… freedom fighter …………… exiled to the Andaman and Nicobar Islands by the British infamous
Cellular Jail …………… prisoners tortured …………… revolt by inmates doctor hanged …………… wife waits for his return …………… becomes old continues to wait with hope and faith.
Answer:
A young newly married doctor was a great freedom fighter. He was exiled to the Andaman and Nicobar Islands by the British. He was imprisoned in infamous Cellular Jail. Prisoners were tortured there. Some of his inmates did revolt. The doctor was hanged till death. But his wife did not know anything about it. She waits for his return but he never comes back. She becomes old and continues to wait with hope and faith that one day her husband will return and they will live a happy life once again.

The Best Christmas Present in the World Important Passages for Comprehension

Read the passages carefully and answer the questions that follow:

Passage – 1

I spotted it in a junk shop in Bridport, a roll¬top desk. The man said it was early 19th century, and oak. I had always wanted one, but they were always far too expensive. This one was in a bad condition, the roll-top in several pieces, one leg clumsily mended, scorch marks all down one side. It was going for very little money. I thought I could restore it. It would be a risk, a challenge, but I had to have it. I paid the man and brought it back to my workroom at the back of the garage. I began work on it on Christmas Eve.
Questions:
(i) Name the lesson.
(ii) What did the author spot and where?
(iii) Why did he need to work on it?
(iv) Use ‘condition’ in your own sentence.
(v) Which words in the passage mean the opposites of(i) ‘Cheap’ and (ii) ‘Never’?
Answers:
(i) The name of the lesson is ‘The Best Christmas Present in the World’.
(ii) The author spotted a roll-top desk in a junk shop in Bridport.
(iii) He needed to work on it because it was in a very bad condition.
(iv) Condition: The condition of developing countries is improving.
(v) Cheap – Expensive Never – Always.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

Passage – 2

One of the Germans was waving a bottle above his head. “It is Christmas Day, Tommy. We have schnapps. We have sausage. We meet you? Yes?” By this time there were dozens of them walking towards us across no man’s land and not a rifle between them. Little Private Morris was the first up. “Come on, boys. What are we waiting for?” And then there was no stopping them. I was the officer. I should have stopped them there and then, I suppose, but the truth is that it never even occurred to me I should. All along their line and ours I could see men walking slowly towards one another, grey coats, khaki coats meeting in the middle. And I was one of them. I was part of this. In the middle of the war we were making peace.
Questions:
(i) Where does the author get this reference from?
(ii) Who does ‘Tommy’ refer to?
(iii) Which place has been mentioned here?
(iv) Make adjective from: Truth.
(v) Make verb from: meeting, making.
Answers:
(i) The author gets this reference from a letter written by Jim Macpherson to his wife Connie.
(ii) ‘Tommy’ refers to British soldiers.
(iii) The warfield (no man’s land) has been mentioned here.
(iv) Truth – True.
(v) Meeting – To meet, Making – To make.

The Best Christmas Present in the World Para Wise Translation in Hindi

Before You Read

There are some dates or periods of time in the history of the world that are so significant that everyone knows them and remembers them. The story you will read mentions one such date and event: a war between the British and the Germans in 1914. Can you guess what war it was?
Do you know which events the dates below refer to?
(a) August 6,1945
(b) January 30,1948
(c) July 4,1776
(d) December 17,1903
(e) April 12,1961
(f) July 20,1969

विश्व के इतिहास में कुछ समय-अंतराल या तारीखें उतनी महत्त्वपूर्ण हैं कि हर कोई उन्हें जानता है और याद रखता है। यह कहानी जो तुम पढ़ोगे ऐसी ही एक कथा और घटना का उल्लेख करती है। ब्रिटिश और जर्मनों के बीच 1914 का युद्ध। क्या तुम अनुमान लगा सकते हो यह कौन सा युद्ध था?
क्या तुम जानते हो नीचे दिए गए दिनांक किन घटनाओं को प्रदर्शित करते हैं?
(a) 6 अगस्त, 1945
(b) 30 जनवरी, 1948
(c) 4 जुलाई, 1776
(d) 17 दिसम्बर, 1903
(e) 12 अप्रैल, 1961
(e) 20 जुलाई, 1969
Answer:
(a) 6 अगस्त 1945: हिरोशिमा दिवस-इस दिन हिरोशिमा, जापान पर बम गिराए गए थे।
(b) 30 जनवरी 1948: महात्मा गाँधी की हत्या।
(c) 4 जुलाई 1776: अमेरिकी स्वतंत्रता की घोषणा।
(d) 17 दिसंबर 1903: विलबर और अर्विल रॉइट ने अपनी पहले उड़ान ली और वायु में 12 सेकंड तक दोनों ने 120 फीट की ऊँचाई पूरी की।
(e) 12 अप्रैल 1961: यूरी ए. गागरिन पृथ्वी के अक्ष का चक्कर लगाने वाले प्रथम मानव बने। 0 20 जुलाई 1969: नील आर्मस्ट्रांग चन्द्रमा पर कदम रखने वाले प्रथम व्यक्ति बने।

I

1. I spotted it in a junk shop in Bridport, a roll-top desk. The man said it was early 19th century, and oak. I had always wanted one, but they were always far too expensive. This one was in a bad condition, the roll-top in several pieces, one leg clumsily mended, scorch marks all down one side. It was going for very little money. I thought I could restore it. It would be a risk, a challenge, but I had to have it, I paid the man and brought it back to my workroom at the back of the garage. I began work on it on Christmas Eve.

Word Meaning:
Spotted: saw, found = (देखा, पाया), Junk: (कूड़ा-करकट, कबाड़ी), Clumsily: rough, awkward = (भद्दी, बेढंगी), Mended:repair, set right = (मरम्मत करना, किसी टूटी-फूटी चीज को सही दशा में करना), Scorch marks: burn marks = (जले हुए के निशान), Risk: danger = (जोखिम)।

ब्रिडपोर्ट में एक कबाड़ी की दुकान में, मैंने ऊपरी गोलाकार सिरे वाला एक डेस्क देखा। व्यक्ति ने कहा यह आरंभिक 19वीं शताब्दी और ओक (की लकड़ी) का था। मैं हमेशा ऐसा एक डेस्क चाहता था, पर वे हमेशा काफी मंहगे थे। यह एक बुरी अवस्था में था, ऊपरी गोलाकार सिरा कुछ टुकड़ों में, एक टाँग बेढंगे रूप से सही की गई थी, एक तरफ नीचे जले के निशान थे। यह बहुत कम पैसों में जा रहा था, मैंने सोचा मैं इसकी मरम्मत कर सकता था। यह एक जोखिम और चुनौतीपूर्ण कार्य होगा पर यह मुझे लेना ही था। मैंने व्यक्ति को पैसे दिए और गैरॉज के पीछे से अपने काम करने के कक्ष में ले आया। मैंने इस पर क्रिसमस की संध्या पर काम शुरू किया।

2. I removed the roll-top completely and pulled out the drawers. The veneer had lifted almost everywhere it looked like water damage to me. Both fire and water had clearly taken their toll on this desk. The last drawer was stuck fast. I tried all I could to ease it out gently. In the end I used brute force. I struck it sharply with the side of my fist and the drawer flew opine to reveal a shallow space underneath, a secret drawer. There was something in there. I reached in and took out a small black tin box. Sello-taped to the top of it was a piece of lined notepaper, and written on it in shaky handwriting: “Jim’s last letter, received January 25, 1915. To be buried with me when the time comes.” I knew as I did it that it was wrong of me to open the box, but curiosity got the better of my scruples. It usually does.

Word Meaning:
Veneer: a thin layer of plastic or decorative wood on furniture of cheap wood = (सजावटी लकड़ी की ऊपरी पतली परत), Struck: (छेदा, दूंसा), Fist: hand when tightly closed = (मुट्ठी, घूसा), Shallow:of no great depth = (कम गहरा), Seruples: feelings that make you hesitate to do something wrong = (नैतिकता) ।

मैंने ऊपरी गोलाकार सिरा पूरी तरह से हटा दिया और दराज खींच कर बाहर निकाल दिए। प्लास्टिक की परत लगभग हर जगह से उत्तर रही थी-यह मुझे पानी से नुकसान पहुंचा हुआ लग रहा था। आग और पानी दोनों ने इस डेस्क पर अपना कहर बरपाया था। अंतिम दराज बहुत की कड़ा फंसा हुआ था। मैंने इसे आराम से बाहर निकालने की सब कोशिश की जो मैं कर सकता था। अंत में मैंने क्रूर बल का प्रयोग किया। मैंने तेजी से अपनी मुट्ठी की तरफ से इसे चूंसा मारा और दराज खुल के गिर गया, अपने नीचे एक कम गहरी जगह में एक गुप्त दराज को उजागर करते हुए। वहाँ उसमें कुछ था। मैं अन्दर पहुंचा और एक छोटा काला टिन का डिब्बा लेकर बाहर आया। इसके ऊपर सेलो-टेप से लगा हुआ एक रेखांकित नोट-पेपर का टुकड़ा था और इस पर काँपते हुए हस्तलेख से लिखा था- “जिम का अंतिम पत्र, 25 जनवरी 1915 को प्राप्त हुआ, जब समय आए, मेरे साथ दफनाया जाए”। जैसे ही मैंने ये किया मैं जानता था कि डिब्बे को खोलना मेरी गलती थी, पर उत्सुकता मेरी नैतिकता के ऊपर हावी थी। जैसा आमतौर पर होता है।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

3. Inside the box there was an envelope. The address read: “Mrs Jini Macpherson, 12 Copper Beeches, Bridport, Dorset.” I took out the letter and unfolded it. It was written in pencil and dated at the top December 26, 1914.

Word Meaning: Envelope: covering for a letter = (लिफाफा);Unfolded:to open out = (खोलना)।

डिब्बे के अंदर एक लिफाफा था। पता था: “श्रीमती जिम मैकपर्सन, 12 कापर बीन्स, ब्रिडपोर्ट, डोरसेट।” मैंने पत्र निकाला और इसे खोला। यह पेन्सिल से लिखा हुआ था और ऊपर तारीख डली थी-26 दिसम्बर, 19141

II

1. Dearest Connie,.
I write to you in a much happier frame of mind because something wonderful has just happened that I must tell you about at once. We were all standing to in our trenches yesterday morning, Christmas morning. It was crisp and quiet all about, as beautiful a morning as I’ve ever seen, as cold and frosty as a Christmas morning should be.

Word Meaning:
Trenches:long narrow shelter like a ditch in war = (युद्ध में छिपने के लिए खाई जैसा लंबा पतला स्थान),Crisp: cold and dry = (शीतल और शुष्क), Frosty:frozen vapour = (सर्दी के कारण जमने की अवस्था, बर्फीली)।

प्यारी कोनी,
मैं तुम्हें दिमाग की बहुत खुशनुमा हालत में लिख रहा हूँ क्योंकि कुछ अद्भुत अभी घटित हुआ है जो मैं तुम्हें एक बार में ही बताना चाहूँगा। कल सुबह, क्रिसमस की सुबह, हम सभी अपनी सुरक्षित सुरंगों (खाईयों) में खड़े थे। यह सभी शुष्क और शांत था, ऐसी सुंदर एक सुबह जो मैंने आज तक नहीं देखी, ऐसी ठंडी और बर्फीली जैसा कि एक क्रिसमस की सुबह को होना चाहिए।

2. I should like to be able to tell you that we began it. But the truth, I’m ashamed to say, is that Fritz began it. First someone saw a white flag waving from the trenches opposite. Then they were calling out to us from across no man’s land, “Happy Christmas Tommy! Happy Christmas!” When we had got over the siirprise, some of us shouted back, “Same to you Fritz! Same to you!” I thought that would be that. We all did. But then suddenly one of them was up there in his grey greatcoat and waving a white flag. “Don’t shoot, lads!” someone shouted. And no one did. Then there was another Fritz up on the parapet, and another. “Keep your heads down,” I told the men, “it’s a trick.” But it wasn’t.

Word Meaning:
Ashamed: feeling shame = (लज्जित, शर्मिदा), Across: from side to side of = (पार), Parapet: low protective wall at the edge of a roof = (मुंडेर)।

मैं तुम्हें बताने के योग्य होने चाहता हूँ कि इसे हमने आरंभ किया। पर वास्तव में, मैं शर्मिंदा हूँ कहते हुए, कि फ्रिट्ज ने इसे वाली जमीन (युद्धभूमि) के उस पार से हमें पुकार रहे थे, ये कहते हुए कि “शुभ क्रिसमस टॉमी। शुभ क्रिसमस।” जब हम इस अचरज से बाहर आये, हममें से कुछ वापिस चिल्लाये, “तुम्हे भी, फ्रिट्ज तुम्हें भी।” मैंने सोचा बस यही सब होगा। हमने सब किया। लेकिन तभी अचानक उनमें से एक अपने स्लेटी बड़े कोट में और झण्डे को हिलाते हुए वहाँ ऊपर था। “लड़कों, गोली मत चलाना” कोई चीखा। और किसी ने नही चलाई। तब वहाँ ऊपर मुंडेर पर दूसरा फ्रिट्ज था, और दूसरा। “अपने सिर नीचे रखो,” मैंने आदमियों को बताया, “यह एक चाल है।” पर यह नहीं थी।

3. One of the Germans was waving a bottle above his head. “It is Christmas Day, Tommy. We have schnapps. We have sausage. We meet you? Yes?” By this time there were dozens of them walking towards us across no man’s land and not a rifle between them. Little Private Morris was the first up. “Come on, boys. What are we waiting for?” And then there was no stopping them. I was the officer. I should have stopped them there and then, I suppose, but the truth is that it never even occurred to me I should. All along their line and ours I could see men walking slowly towards one another, grey coats, khaki coats meeting in the middle. And I was one of them. I was part of this. In the middle of the war we were making peace.

Word Meaning:
Schnapps:a German drink made from grain = (गेहूँ से बना जर्मन पेय),Sausage: __minced meat = (मसालेदार गोश्त), Dozens: twelve = (एक दर्जन, बारह), Rifle: (बन्दूक)।

जर्मनों में से एक अपने सिर के ऊपर एक बोतल हिला रहा था। “यह क्रिसमस का दिन है, टॉमी। हमारे पास जर्मन पेय है। हमारे पास मसालेदार गोश्त है। हम तुम्हें मिलते हैं? हाँ?” इतने समय में उनमें से दर्जनों युद्धभूमि को पार कर हमारी तरफ चले आ रहे थे और उनके बीच एक राइफल (बन्दूक) नहीं थीं। छोटा निजी मौरिस सबसे पहले ऊपर था। “आओ, लड़कों। हम किसके लिए इंतजार कर रहे हैं?” और फिर वहाँ उन्हें कोई रोकने वाला न था। मैं अधिकारी था। मुझे उन्हें तब वहाँ रोकना चाहिए था, मैं मानता हूँ, पर सच्चाई यह है कि मुझे ऐसा कभी नहीं लगा कि मुझे ऐसा करना चाहिए। हमारी रेखा के साथ-साथ और उनकी, मैं व्यक्तियों को एक दूसरे की तरफ धीरे-धीरे चलता देख सकता था, स्लेटी कोट, खाकी कोट बीच में मिल रहे थे। और मैं उनमें से एक था। मैं इसका हिस्सा था। युद्ध के बीच में हम शांति बना रहे थे।

Word Meaning:
Approached: go to somebody with a request or offer = (प्रस्ताव या प्रार्थना लेकर किसी के पास जाना),Outstretched: outspread = (फैले हुए), Orchestra: a company of performers playing musical instruments = (कई प्रकार के बाद्यों को बजाना, आर्केस्टा)।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

4. You cannot imagine, dearest Connie, my feelings as I looked into the eyes of the Fritz officer, who approached me, hand outstretched. “Hans Wolf,” he said, gripping my hand warmly and holding it. “I am from Dusseldorf. I play the cello in the orchestra. Happy Christmas.”
“Captain Jim Macpherson,” I replied. “And a Happy Christmas to you too. I’m a school teacher from Dorset, in the west of England.”

प्यारी कोनी तुम मेरी भावनाओं की कल्पना नहीं कर सकती, जैसे ही मैंने फ्रिट्ज अधिकारी की आँखों में देखा, जो अपने हाथों को पूरा फैलाकर, मेरे निकट आया। “हेन्स वाल्फ” उसने कहा, मेरे हाथों को गर्मजोशी से जकड़ते और इन्हें पकड़ते हुए। “मैं डसलडोर्फ से हूँ। मैं ऑर्केस्टा में एक बाद्य यंत्र बजाता हूँ। शुभ क्रिसमस”।
“कप्तान जिम मैकपर्सन,” मैंने उत्तर दिया। “और आपको भी शुभ क्रिसमस। मैं डोरसेट, इंग्लैंड के पश्चिम में एक स्कूल अध्यापक हूँ।”

5. “Ah, Dorset,” he smiled. “I know this place. I know it very well.” We shared my rum ration and his excellent sausage. And we talked, Connie, how we talked. He spoke almost perfect English. But it turned out that he had never set foot in Dorset, never even been to England. He had learned all he knew of England from school, and from reading books in English. His favourite writer was Thomas Hardy, his favourite book Far from the Madding Crowd. So out there in no man’s land we talked of Bathsheba and Gabriel Oak and Sergeant Troy and Dorset. He had a wife and one son, bom just six months ago. As I looked about me there were huddles of khaki and grey everywhere, all over no man’s land, smoking, laughing, talking, drinking, eating. Hans Wolf and I shared what was left of your wonderful Christmas cake, Connie. He thought the marzipan was the best he had ever tasted. I agreed. We agreed about everything, and he was my enemy. There never was a Christmas party like it, Connie.

Word Meaning:
Favourite:very dear = (बहुत प्रिय),Huddles: crowd together = (भीड़ लगाना), Smoking: (धूम्रपान करना), Marzipan: a sweet covering on a cake made from sugar, eggs and almonds = (केक की ऊपरी मीठी परत चीनी, अंडे और बादाम से बनी हुई)।

“अहा, डोरसेट,” वह मुस्कुराया। “मैं इस स्थान को जानता हूँ। मैं इसे बहुत अच्छी तरह से जानता हूँ।” हमने उसका उत्तम मसालेदार गोश्त और मेरा रम राशन बाँटा। और हमने बात की, कोनी, हमने कैसे बात की। वह लगभग शानदार अंग्रेजी बोलता था। पर यह मालूम पड़ा कि उसने कभी डोरसेट में पैर नहीं रखा, न ही कभी इंग्लैंड में था। इंग्लैंड के बारे में वह जो भी जानता था, उसने स्कूल में सीखा था, और अंग्रेजी की किताबें पढ़ने से। उसका पसंदीदा लेखक थॉमस हार्डी था, उसकी पसंदीदा पुस्तक ‘फार फ्रॉम द मैंडिंग क्राउड’ थी। तो वहाँ युद्धभूमि में हमने बॉथ्सहेबा और गेबरियल ओक और सार्जेण्ट ट्रॉय और डोरसेट की बात की। उसकी एक पत्नी थी और एक बेटा, जो सिर्फ छह महीने पहले ही पैदा हुआ था। जैसे ही मैंने अपने लिए देखा वहाँ सब जगह खाकी और स्लेटी (सैनिकों) की भीड़ लगी हुई थी, युद्ध भूमि में चारों ओर धूम्रपान करते हुए, हँसते, बतियाते, खाते-पीते। कोनी, तुम्हारे क्रिसमस के अद्भुत केक में जो बचा मैंने और हंस बुल्फ ने बांटा। उसने सोचा केक की ऊपरी परत उसके द्वारा अब तक खाये गए व्यंजनों में सर्वोतम थी। मैं सहमत था। हम हर चीज के बारे में सहमत थे और वह मेरा शत्रु था। ऐसी क्रिसमस पार्टी कभी नहीं हुई थी, कोनी।

6. Then someone, I don’t know who, brought out a football. Greatcoats were dumped in piles to make goalposts, and the next thing we knew it was Tommy against Fritz out in the middle of no man’s land. Hans Wolf and I looked on and cheered, clapping our hands and stamping our feet, to keep out the cold as much as anything. There was a moment when I noticed our breaths mingling I in the air between us. He saw it too and smiled. “Jim Macpherson,” he said after a while, “I think this is how we should resolve this war. A football match. No one dies in a football match. No ” children are orphaned. No wives become widows.”

Word Meaning:
Dumped: dirty or ugly place = (गन्दा स्थान), Piles: make into = (ढेरी लगाना), Stamping: strike foot down = (जोर से पैर पटकना), Mingling: mixing = (मिश्रित करना), Resolve: to solve = (हल करना)।

तब कोई, मैं नहीं जानता कौन, एक फुटबाल लेकर आया। लंबे कोट गंदगी के ढेर में गोलपोस्ट बनाने के लिए गाड़ दिये थे और अगली चीज जो हम जानते थे यह थी कि युद्ध के मैदान के बीच में टॉमी और फ्रिट्ज आमने-सामने थे। हंस वुल्फ और मैं देखते और प्रफुल्लित होते, ताली बजाते और अपने पैर पीटते थे, सर्दी को ज्यादा से ज्यादा ऐसे बाहर करने के लिए, जैसे कोई अन्य चीजा वहाँ एक पल के लिए मैंने अनुभव किया कि हमारी सांसें हमारे मध्य मौजूदा हवा में मिश्रित हो रही थीं। उसने भी यह देखा और मुस्कुराया। “जिम मैकपर्सन,” उसने कुछ देर बाद कहा, “मैं सोचता हूँ इस तरह से हमें इस युद्ध का हल करना चाहिए। एक फुटबाल मैच। एक फुटबाल मैच में कोई नहीं मरता। कोई बच्चे अनाथ नहीं होते। न ही पत्नियाँ विधवा बनती हैं।”

7. “I’d prefer cricket,” I told him. “Then we Tommies could be sure of winning, probably.” We laughed at that, and together we watched the game. Sad to say, Connie, Fritz won, two goals to one. But as Hans Wolf generously said, our goal was wider than theirs, so it wasn’t quite fair.

The time came, and t.J too soon, when the game was finished, the schnapps and the rum and the sausage had long since run out, and we knew it was all over. I wished Hans well and told him I hoped he would see his family again soon, that the fighting would end and we could all go home.

Word Meaning:
Probably:likely to occur = (संभवतः), Together in a company with = (किसी के साथ में). Generously:noble minded = (नेक, विनम्रता)।

“मैं क्रिकेट को प्राथमिकता दूँगा” मैंने उसे बताया। “शायद तब हम टॉमियों को जीतने का (पक्का) यकीन होगा”। हम इस पर हंसे, और हमने एक साथ खेल देखा। दुखपूर्वक कहता हूँ कोनी, फ्रिटज एक गोल के मुकाबले दो गोलों से जीत गए। पर जैसा कि हैंस वुल्फ ने विनम्रता से कहा था, हमारा गोल उनके से ज्यादा चौड़ा था, इसलिए यह जायज नहीं था।

समय बीता और जल्द ही, जब खेल खत्म हो गया, जर्मन पेय, रम और गोश्त काफी लंबे, रन आउट से चल रहे थे और हम जानते थे कि यह सब समाप्त हो गया था। मैंने हैंस को अच्छी तरह से शुभकामनाएँ दी और बताया कि मैं आशा करता हूँ कि वह जल्द ही अपने परिवार को देखेगा, लडाई समाप्त होगी और हम सभी अपने घर जा सकेंगे।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

8. “I think that is what every soldier wants, on both sides,” Hans Wolf said. “Take care, Jim Macpherson. I shall never forget this moment, nor you.” He saluted and walked away from me slowly, unwillingly, I felt. He turned to wave just once and then became one of the hundreds of grey- coated men drifting back towards their trenches.

Word Meaning:
Soldier: (सिपाही), Saluted: raising of the hand to the forhead (सानक सलामी ), Unwillingly: (अनिच्छा से), Drifted: being carried along by currents = (बहाव)।

“मैं सोचता हूँ कि यही हर सिपाही चाहता है, दोनों तरफ”, हैंस वुल्फ ने कहा “सावधानी रखना, जिम मैकपर्सन। मैं यह पल कभी नहीं भूलूँगा, न तुम्हें”। उसने सलाम किया और मैंने महसूस किया, अनिच्छा से धीरे-धीरे मुझसे दूर चला गया। वह बस एक बार हाथ हिलाने को मुड़ा और फिर उन सैकड़ों स्लेटी कोटधारी व्यक्तियों में एक हो गया जो अपनी सुरंगों (खाईयों) की ओर वापिस जा रहे थे।

9. That night, back in our dugouts, we heard them singing a carol, and singing it quite beautifully. It was Stille Nacht, Silent Night. Our boys gave them a rousing chorus of While Shepherds Watched. We exchanged carols for a while and then we all fell silent. We had had our time of peace and goodwill, a time I will treasure as long as I live.

Dearest Connie, by Christmas time next year, this war will be nothing but a distant and terrible memory. I know from all that happened today how much both armies long for peace. We shall be together again soon, I’m sure of it.
Your loving, Jim

Word Meaning: Carol: song of joy = (आनंद का गीत), Rousing: stir up = (उत्तेजित करना), Chorus: group of singers = (गायक दल),Goodwill:friendly feeling = (मित्र भाव), Distant:far away in time = (सुदूर, लंबे समय तक), Terrible:fearful = (खौफनाक)।

उस रात, वापिस हमारी सुरंगों में, हमने उन्हें आनंद का गीत गाते सुना, और वे इसे काफी सुंदरता से गा रहे थे। यह Still Nacht शांत रात्रि था। हमारे लड़कों ने उन्हें उत्तेजित व्हाइल शेफर्ड वाचड का सामूहिक गान दिया। हमने कुछ देर तक आनंद-गीतों का आदान-प्रदान किया और फिर सब चुपचाप बैठ गए। हमारे पास अपनी शांति और मित्र-भाव का समय था, एक समय, जो मैं जब तक जिंदा रहूँगा, संजो के रखूगा। प्यारी कोनी, अगले वर्ष क्रिसमस के समय तक, यह युद्ध कुछ नहीं पर एक सुदूर और खौफनाक याद बन जाएगा। जो कुछ भी आज हुआ, उससे मैं यह जानता हूँ कि दोनों सेनाएँ शांति की इच्छा रखती हैं। हम दोबारा साथ होंगे – जल्दी ही, मुझे इसका विश्वास है।
तुम्हारा प्यारा, जिम

III

1. I folded the letter again and slipped it carefully back into its envelope. I kept awake all night; By morning I knew what I had to do. I drove into Bridport, just a few miles away. I asked a boy walking his dog where Copper Beeches was. No. 12 turned out to be nothing but a burned-out shell, the roof gaping, the windows boarded-up. I knocked at the house next door and asked if anyone knew the whereabouts of a Mrs. Macpherson. Oh yes, said the old man in his slippers, he knew her well.

Word Meaning:
Slipped: act of slipping = (फिसलना), Burned out:destroyed by fire = (आग द्वारा नुकसान), Shell:a hard outer covering = (ढाँचा, खोल), Gaping: break or opening in a wall = (दरार, खाली जगह), Slippers: light indoor shoe = (चप्पल)।

मैंने दुबारा पत्र को मोड़ा और सावधानी से वापिस लिफाफे में खिसका दिया। मैं सारी रात जगा रहा। अगली सुबह मैं जानता था कि मुझे क्या करना था। कुछ मील दूर, बिडपोर्ट के लिए मैंने गाड़ी चलाई। मैंने एक लड़के से पूछा कापर बीच कहाँ है, जो अपने कुत्ते को ले जा रहा था। 12 नं. कुछ नहीं निकला सिवाय एक आग द्वारा नष्ट हुए ढाँचे के अलावा, छत में दरारें तथा खिड़कियाँ लकड़ी के तख्तों से बंद थीं। मैंने अगले दरवाजे पर खटखटाया और पूछा यदि कोई श्रीमती मैकपर्सन के बारे में कुछ जानता हो तो। ओह हाँ, अपनी चप्पलों में बूढ़े आदमी ने कहा, वह उसे अच्छी प्रकार से जानता था।

2. A lovely old lady, he told me, a bit muddle-headed, but at her age* she was entitled to be, wasn’t she? 101 years old. She had been in the house when it caught fire. No one really knew how the fire had started, but it could well have been candles. She used candles rather than electricity, because she always thought electricity was too expensive. The fireman had got her out just in time. She was in a nursing home now, he told me, Burlington House, on the Dorchester road, on the other side of town.

Word Meaning:
Muddle headed: confused = (भ्रमित), Entitled:give a right to = (अधिकार प्रदान करना), Expensive: too costly = (महँगी)।

एक प्यारी बूढ़ी औरत, उसने मुझे बताया, और कुछ उलझी हुई, पर उसकी उम्र में ऐसा होना उसका अधिकार था, क्या नहीं था? 101 साल बूढ़ी। वह घर में थी जब इसे आग लगी। ठीक से कोई नहीं जानता कि आग कैसे शुरू हुई, पर यह मोमबती के कारण हो सकती है। वह बिजली के बजाय मोमबत्तियाँ प्रयोग करती थी, क्योंकि वह हमेशा सोचती थी कि बिजली बहुत मंहगी थी। अग्नि-कर्मचारी उसे समय से बाहर ले आये। वह शहर की दूसरी तरफ, डोरचेस्टर रोड पर, बर्लिंगटन हाउस के एक नर्सिंग होम में थी, उसने मुझे बताया।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

IV

1. I found Burlington House Nursing Home easily enough. There were paper chains up in the hallway and a lighted Christmas tree stood in the comer with a lopsided angel on top. I said I was a friend cbme to visit Mrs Macpherson to bring her a Christmas present. I could see through into the dining room where everyone was wearing a paper hat and singing along to Good King Wenceslas. The matron had a hat on too and seemed happy enough to see me. She even offered me a mince pie. She walked me along the corridor. “Mrs Macpherson is not in with the others,” she told me. “She’s rather confused today so we thought it best if she had a good rest. She has no family you know, no one visits. So I’m sure she’ll be only too pleased to see you.” She took me into a conservatory with wicker chairs and potted plants all around and left me.

Word Meaning:
Lopsided:unbalanced = (असंतुलित),Matron: woman incharge of nursing in. hospital = (प्रधान परिचारिका), Mince: cut into small pieces = (छोटे टुकड़ों में कटा हुआ), Pie: (पक्षी), Corridor: (गलियारा), Wicker: plant twig = (टहनी, खपच्ची)।

मैंने बर्लिंगटन हाउस नर्सिंग होम को काफी आसानी से पा लिया। वहाँ हॉल के रास्ते में कागज की लड़ियाँ थीं। और एक रोशन क्रिसमस वृक्ष अपने सिरे पर एक अंसतुलित देवता के साथ कोने में खड़ा था। मैंने कहा मैं एक मित्र हूँ श्रीमती मैकपर्सन के लिए क्रिसमस का उपहार लेकर मिलने आया हूँ। मैं भोजन-कक्ष के अंदर देख सकता था जहाँ सब कागज की टोपी पहने थे और साथ में Good King Wenceslas गा रहे थे। परिचारिका ने भी टोपी पहनी थी और मुझे देखकर काफी खुश दिख रही थी। और उसने मुझे माँस के टुकड़े का भी प्रस्ताव दिया। वह मेरे साथ गलियारे तक चली। ” श्रीमती मैकपर्सन दूसरों के साथ नहीं हैं,” उसने मुझे बताया, “वह आज ज्यादा उलझन में है इसलिए हमने सोचा कि अच्छा होगा यदि वह काफी आराम करे। तुम जानते हों उसका अपना कोई परिवार नहीं है, कोई आता-जाता नही है। इसलिए मुझे विश्वास है कि वह तुम्हें देखकर बहुत खुश होगी।” उसने मुझे एक सुरक्षित जगह ले जाकर छोड़ दिया जहाँ चारों तरफ टहनियों से बनी कुर्सियाँ और गमलों में पौधे रखे थे।

2. The old lady was sitting in a wheelchair, her hands folded in her lap. She had silver white hair pinned into a wispy bun. She was gazing out at the garden. “Hello,” I said. She turned and looked up at me vacantly. “Happy Christmas, Connie,” I went on. “I found this. I think it’s yours.” As I was speaking her eyes never left my face. I opened the tin box and gave it to her. That was the moment her eyes lit up with recognition and her face became suffused with a sudden glow of happiness. I explained about the desk, about how I had found it, but I don’t think she was listening. For a while she said nothing, but stroked the letter tenderly with her fingertips.

Word Meaning:
Wispy: small bundle = (गुच्छा), Gazing: long steady look = (टकटकी लगाकर देखना), Lit up: became bright with happiness = (चमक उठी), Recognition: (पहचान), Suffused with: spread all over her face = (भर जाना, दमक उठना)।

बूढ़ी औरत पहियों वाली कुर्सी पर बैठी थी, उसके हाथ उसकी गोद में मुड़े हुए थे। उसके चांदी से सफेद बाल गुच्छेदार जूड़े में बँधे हुए थे। वह बाग में टकटकी लगा कर देख रही थी। “हेलो”, मैंने कहा। वह मुड़ी और खालीपन से मुझे देखा “शुभ क्रिसमस, कोनी”, मैं कहता गया “मुझे यह मिला है। मैं समझता हूँ यह तुम्हारा है।” जैसे मैं बोल रहा था उसकी आँखें मेरे चेहरे से नहीं उठीं। मैंने टिन का डिब्बा खोला और उसे दे दिया। यह वह क्षण था जब उसकी आँखें पहचान से चमक उठीं और उसका चेहरा खुशी की चमक से दमक उठा। मैंने डेस्क का विवरण दिया कि कैसे मैंने इसे पाया, पर मुझे नहीं लगता कि वह सुन रही थी। कुछ क्षण के लिए उसने कुछ नहीं कहा, पर पत्र को अपनी उंगलियों के सिरों से प्यार से सहलाती रही।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World

3. Suddenly she reached out and took my hand. Her eyes were filled with tears. “You told me you’d come home by Christmas, dearest,” she said. “And here you are, the best Christmas present in the world. Come closer, Jim dear, sit down.”

I sat down beside her, and she kissed my cheek. “I read your letter so often Jim, every day. I wanted to hear your voice in my head. It always made me feel you were with me. And now you are. Now you’re back you can read it to me yourself. Would you do that for me, Jim dear? I just want to hear your voice again. I’d love that so much. And then perhaps we’ll have some tea. I’ve made you a nice Christmas cake, marzipan all around. I know how much you love marzipan.”

Word Meaning:
Suddenly: unexpectedly = (यकायक, अचानक),Beside:close to = (समीप, निकट, बगल में), Perhaps: possibly, may be = (शायद)।

अचानक वह उठी और मेरा हाथ लिया। उसकी आँखें आंसुओं से भरी थीं। “प्रिय, तुमने मुझे बताया था कि तुम क्रिसमस के नजदीक घर आओगे।” उसने कहा, “और यहाँ तुम हो, संसार में क्रिसमस का सर्वोत्तम उपहार। नजदीक आओ, प्रिय जिम, बैठ जाओ।”

मैं उसके पास बैठ गया और उसने मेरे गाल को चूमा। “मैंने प्रतिदिन कई बार तुम्हारा पत्र पढ़ा, जिम। मैं अपने दिमाग में तुम्हारी आवाज सुनना चाहती थी। इससे हमेशा मुझे अहसास होता था कि तुम मेरे साथ हो। और अब तुम हो। अब तुम लौट आये हो और तुम खुद इसे मेरे लिए पढ़ सकते हो। प्रिय जिम, क्या तुम मेरे लिए यह करोगे? मैं दोबारा तुम्हारी आवाज सुनना चाहती हूँ। मैं इसे बहुत प्यार करती हूँ। और फिर शायद हम थोड़ी चाय लें। मैंने तुम्हारे लिए एक अच्छा क्रिसमस केक बनाया है, और चारों ओर मीठी परत के साथ। मुझे पता है तुम मीठी परत को कितना प्यार करते (पसंद करते) हो।”

The Best Christmas Present in the World Summary in English

The author purchased an early 19th century roll-top desk from a junk shop in Bridport. That one was in a bad condition. He began work on it on Christmas Eve. While mending it,’he saw a secret drawer of its stuck fast. He opened it and found a small black tin box in it. There was a piece of lined notepaper sello-taped to the top, having written on it “Jim’s last letter, received January 25, 1915. To be buried with me when the time comes.” The author opened the letter hesitatingly. It had been addressed to Connie (Mrs Jim Macpherson, 12 Copper Beeches, Bridport, Dorset) on December 26, 1914, by Jim. In this letter to his wife, Jim had given an account of Christmas celebration in the battle-field. He wrote that German soldiers (Fritz) wished them ‘Happy Christmas’ first, while hiding in their trenches. Although Fritzs and Tommy (British Soldiers) were in the warfield, yet they gave due importance to the sacred festival.

They celebrated with schnapps, sausage and the rum. They shared their lives’ thoughts with each-other. They exchanged carols. They had a precious time of peace and goodwill. It seemed that soon war would be nothing but a distant and terrible memory. It also showed how much both armies longed for peace. After reading the letter, the author went to 12, Copper Beeches but the house had been burned out. He came to know that Mrs. Macpherson had been 101 years old and w as in a nursing home. When the autlior went to see her, she mistook him Jim and started talking with him. She had spent all her life in the hope of her husband’s arrival. The author had arrived to meet her on Christmas Day and gave her Jim’s letter as a Christmas gift, which was the best Christmas gift for her in the world.

The Best Christmas Present in the World Summary in Hindi

लेखक ने ब्रिडपोर्ट में एक कबाड़ी की दुकान से 19वीं शताब्दी के प्रारंभ का एक ऊपरी गोलाकार सिरे वाला डेस्क खरीदा। वह बुरी दशा में था। उसने क्रिसमस की पूर्व संध्या पर उस पर काम करना शुरू किया। उसका सुधार करते हुए, उसने उसका एक गुप्त खाना बुरी तरह से फंसा हुआ देखा। उसने उसे खोला और उसमें एक छोटा काला टिन का डिब्बा पाया। उसमें ऊपरी सिरे पर सेलोटेप से चिपकाया हुआ एक रेखांकित कागज का टुकडा रखा था, जिस पर लिखा था-“जिम का अंतिम पत्र. 25 जनवरी 1915 को मिला.. जब समय आए तो मेरे साथ दफनाया जाए”। लेखक ने सकुचाते हुए पत्र खोला। वह जिम के द्वारा कोनी (श्रीमती जिम मैकॅपर्सन, 12 कॉपर बीन्स, ब्रिडपोर्ट, डोरसेट) के नाम 26 दिसम्बर 1914 को लिखा गया था। अपनी पत्नी को लिखे इस पत्र में, जिम ने युद्ध के मैदान में आयोजित क्रिसमस के उत्सव का विवरण लिखा था। उसने लिखा कि जर्मन सिपाहियों (फ्रिट्ज) ने उन्हें पहले शुभ क्रिसमस कहा, जबकि वे सुंरगों में छिपे हुए थे। यद्यपि फ्रिट्ज और टॉमी (ब्रिटिश सिपाही) युद्ध के मैदान में थे, फिर भी उन्होंने अपने जीवन के विचारों को एक-दूसरे के साथ बाँटा। उन्होंने उत्सव-गीतों का आदान-प्रदान किया।

उन्होंने इस पवित्र त्यौहार को पूर्ण महत्त्व दिया। उन्होंने जर्मन पेय, कबाब और रम के साथ उत्सव मनाया। उन्होंने शांति और ख्याति का कीमती समय बिताया। ऐसा प्रतीत हुआ कि जल्दी ही युद्ध कुछ नहीं बल्कि एक दूर की बात और भयंकर याद बनकर रह जाएगा। इससे यह भी प्रदर्शित हुआ कि दोनों सेनाओं को शांति की कितनी चाह थी। पत्र पढ़ने के बाद, लेखव. 12 कॉपर बीच्स गया परंतु वह घर आगे से पूरी तरह नष्ट हो चुका था। उसे पता चला कि श्रीमती मैकॅपर्सन 101 वर्ष की हो चुकी थी और एक नर्सिंग होम में थी। जब लेखक उससे मिलने गया, उसने गलती से उसे जिम समझ लिया और बातें करना शुरू कर दिया। उसने अपना सारा जीवन अपने पति के आने की उम्मीद में बिता दिया था। लेखक उससे क्रिसमस के दिन मिलने पहुंचा और जिम का पत्र उसे क्रिसमस के उपहार के रूप में दिया जो कि उसके लिए संसार में सर्वोत्तम क्रिसमस उपहार था।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 1 The Best Christmas Present in the World Read More »

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 6 This is Jody’s Fawn

Haryana State Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 6 This is Jody’s Fawn Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 6 This is Jody’s Fawn

HBSE 8th Class English This is Jody’s Fawn Textbook Questions and Answers

Comprehension Check – I

This Is Jody’s Fawn Summary In Hindi HBSE 8th Class Question 1.
What had happened to Jody’s father?
जोडी के पिता को क्या हुआ था?
Answer:
Jody’s father had been bitten by a rattlesnake.

This Is Jody’s Fawn Summary HBSE 8th Class Question 2.
How did the doe save Penny’s life?
हिरण ने पेनी की जान कैसे बचाई?
Answer:
They used doe’s heart and liver to draw out the poison to save Penny’s life.

This Is Jody’s Fawn Question Answers HBSE 8th Class Question 3.
Why does Jody want to bring the fawn home?
जौडी शावक को घर क्यों लाना चाहता था?
Answer:
Jody wants to bring the fawn home because he doesn’t want to leave it to starve.

The Jody’s Fawn Summary In Hindi HBSE 8th Class Question 4.
How does Jody know that the fawn is a male?
जोडी को कैसे पता चला कि शावक एक नर है?
Answer:
It has all the spots in a line whereas in a doe-fawn, the spots are everywhere. By seeing this he came to know that the fawn is a male.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

Comprehension Check – II

Jody’s Fawn Meaning In Hindi HBSE 8th Class Question 1.
Jody didn’t want Mill*wheel with him for two reasons. What were they?
जोडी दो कारणों से मिल-व्हील को अपने साथ नहीं चाहता था? वे क्या थे?
Answer:
Jody didn’t want Mill-wheel with him for two reasons. First reason is that if the fawn was dead or could not be found, he doesn’t want to show his disappointment and the second reason is that if the fawn was there, the meeting would be so lovely and confidential that he wouldn’t like to share it with anyone.

Question 2.
Why was Mill-wheel afraid to leave Jody alone?
मिल-व्हील जोडी को अकेले छोड़ने से क्यों डरता था?
Answer:
Mill-wheel was afraid to leave Jody alone because he might get lost or got bitten by the snake.

Comprehension Check – III

Question 1.
How did Jody bring the fawn back home?
जोडी शावक को वापिस घर कैसे लाया?
Answer:
Jody found the fawn at the place (in the jungle) where they had left him alone and, helpless. Jody and the fawn had a sort of silent conversation. Jody took the fawn in Ins arms lovingly and brought him back home.

Question 2.
Jody was filled with emotion after he found the fawn. Can you find at least three words/phrases which show how he felt?
शावक को पाने के बाद जोडी भावुकता से भरा हुआ था। क्या तुम कम से कम तीन शब्द/वाक्यांश ढूँढ सकते हो जो दशाते हो उसे कैसा महसूस हुआ?
Answer:
“Startled, tumbled backward, delirious” are the words that shows Jody’s emotions in the text.

Question 3.
How did the deer drink milk from the gourd?
हिरण ने कददू में से दूध कैसे पीया?
Answer:
Jody dipped his fingers below the level of milk and fawn sucked his fingers.

Question 4.
Why didn’t the fawn follow Jody up the steps as he had thought it would?
शावक ने जोडी का पीछा सीढ़ियों पर क्यों नहीं किया जैसा कि उसने सोचा था यह करेगा?
Answer:
The fawn wasn’t able to follow Jody up the steps because its legs were lacking strength.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

Working with The Text

Question 1.
Why did Penny Baxter allow Jody to go find the fawn and raise it?
पेनी बॉक्सटर ने जोडी को जाने और शावक को ढूँढने और इसे पालने की मंजूरी क्यों दे दी?
Answer:
The fawn belonged to the doe they had killed to draw out the poison to save Penny and it was ungrateful to leave the fawn to starve. So Penny Baxter allowed Jody to go.

Question 2.
What did Doc Wilson mean when he said, “Nothing in the world ever comes quite free”?
डॉ. विल्सन का क्या मतलब था जब उसने कहा, “इस संसार में कभी कुछ भी बिल्कुल मुफ्त नहीं आता है”?
Answer:
Doc Wilson meant that if they had used doe’s life for their sake, then they must take care of its fawn now.
If they have taken something, they should be ready to give as well. Doc Wilson advocated the ‘Give and Take’ attitude of the society.

Question 3.
How did Jody look after the fawn, after he accepted the responsibility for doing this?
यह सब करने की जिम्मेदारी स्वीकार करने के बाद जोडी ने शावक की देखभाल कैसे की?
Answer:
Jody took care of his responsibility very lovingly. He gives him the milk of his share and feed it like a mother. It drinks milk by sucking fingers dipped in the gourd of milk.

Question 4.
How does Jody’s mother react when she hears that he is going to bring the fawn home? Why does she react in this way?
जोडी की माता ने कैसे प्रतिक्रिया की जब उसने सुना कि वह शावक को घर लाने जा रहा है? उसने इस तरीके से क्यों प्रतिक्रिया की?
Answer:
She was worried and felt helpless and difficult to breath. She reacted in this way because they were very poor and they had nothing to feed the fawn.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

Working with Language

I. Look at these pairs of sentences:
1. Penny said to Jody, “I’ll be back before dinner?”
2. Penny asked Jody if he would be back before dinner.
1. “How are you feeling, Pa?” asked Jody.
2. Jody asked his father how he was feeling.

Here are some questions in direct speech. Put them into reported speech:
1. Penny said, “Do you really want it son?”
2. Mill-wheel said, “Will he ride back with me?”
3. He said to Mill-wheel, “Do.you think the fawn is still there?”
4. He asked Mill-wheel, “Will you help me find him?”
5. He said, “Was it up here that Pa got bitten by the snake?”
Answer:
1. Penny asked his son if he really wanted that.
2. Mill-wheel asked whether he would ride back with him.
3. He asked Mill-wheel if he thought the fawn was still there.
4. He asked Mill-wheel whether he would help him find him.
5. He enquired if it was up there that Pa had got bitten by the snake.

II. Look at these sentences:
1. He tumbled backward.
2. It turned its head.
• The first sentence has an intransitive verb, a verb without an object.
• The second sentence has a transitive verb. It has an object. We can ask: “What did it turn?” You can answer: “Its head. It tinned its head.

Say whether the verb in each sentence below transitive or an intransitive. Ask yourself a ‘what’ question about the verb, as in the example above (For some verbs, the object is a person, so ask the question ‘who’ in istead of ‘what’.)
(i) Jody then went to the kitchen.
(ii) The fawn wobbled after him.
(iii) You found him.
(iv) He picked it up.
(v) He dipped his fingers in the milk.
(vi) It bleated frantically and butted him.
(vii) The fawn sucked his fingers.
(viii) He lowered his fingers slowly into the milk.
(xi) It stamped its small hoofs impatiently.
(x)He held his fingers below the level of the milk.
(xi) The fawn followed him.
(xii) He walked all day.
(xiii) He stroked its sides.
(xiv) The fawn lifted its nose.
(xv) Its legs hung limply.
Answer:
(i) Intransitive verb.
(ii) Intransitive verb
(iii) Transitive verb
(iv) Transitive verb
(v) Transitive verb
(vi) Transitive verb
(vii) Transitive verb
(viii) Transitive verb
(ix) Transitive verb
(x) Transitive verb
(xi) Transitive verb
(xii) Intransitive verb
(xiii) Transitive verb
(xiv) Transitive verb
(xv) Intransitive verb

3. Here are some words from the lesson. Working in groups; arrange them, in the order in which they would appear in the dictionary. Write down some idioms and phrasal verbs connected to these vybrds. Use the dictionary for more idioms and phrasal verbs.
close, draw, make, wonder, scrawny, parted, clearing, sweet, light, pick
Answer:
The order of the words in the dictionary will be as follows:
clearing, close, draw, light, make, parted, pick, scrawny, sweet, wonder. Some other idioms and phrasal verbs connected to these words:

  • Make hay while the surf shines (बहती गंगा में हाथ धोना)
  • To make castles in the air. (हवाई किले बनाना)
  • According to one’s sweet-will. (स्वच्छानुसार)
  • Close-up
  • Close-harmony
  • Draw-back
  • Draw-out
  • Wonder-land

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

Speaking

Question 1.
Do you think it is right to kill an animal to save a human life? Give reasons for your answer
Answer:
Animals are also living beings. They have also right to live as human have. So it is not at all right and justified to kill an animal to save a human life. How can one life be finished for sake of another life.

Question 2.
Imagine you wake up one morning and find a tiny animal on your doorstep. You want to keep it as a pet but your parents are not too happy about it. How would you persuade them to let you keep it? Discuss it in groups and present your arguments to the class.
Answer:
Yesterday morning when I woke up, I found a puppy at our doorstep. It looked so miserable as it might have separated from its parents. I took pity on it. I touched it and picked it up in my arms. It started licking my hands and wagging its tail. I wanted to keep it as a pet but my parents were not ready for it. I convinced them that they would not have any. problem with it. I would take care of it myself. After persuading them for a long time, they permitted me to keep it as a pet.

Writing

Question 1.
Imagine you have a new pet that keeps you busy. Write a paragraph describing your pet, the things it does, and the way it makes you feel. Here are some words and phrases that you could use.
frisky, smart, disobedient, loyal, happy, enthusiastic, companion, sharing, friend, rolls in mud, dirties the bed, naughty, lively, playful, eats up food, hides the newspaper, drinks up milk, runs away when called, floats on the water as if dead,
Answer:
I have a pet puppy. It has become a good friend of mine within a short span of time. It is frisky, smart, loyal but disobedient. It runs away when I call it. It is playful and lively. We play together. It rolls in mud and then comes to the bedroom to dirty the bed. It is so mischievous that it hides the newspaper It eats up food and drinks up milk greedily. Sometimes it floats on the water as if it is dead. I like its company very much.

Question 2.
Human life is dependent on nature (that’s why we call her Mother Nature). We take everything from nature to live our lives. Do we give back anything to nature?
(i) Write down some examples of the natural resources that we use.
(ii) Write a paragraph expressing your point of view regarding our relationship with nature.
Answer:
(i) We use many natural resources such as: land, plants, water, petroleum, air etc.
(ii) Nature is like our mother. It provides us resources that help us to live. The extreme beauty of the nature keeps ourselves mentally and physically fit. We can find beauty in small proportions in nature. If nature had not been there, our lives would not have been possible on the earth.

Question 3.
In This is Jody’s Fawn, Jody’s father uses a ‘home remedy’ for a snake bite. What should a person now do if he or she is bitten by a snake? Are all snakes poisonous? With the help of your teacher and others, find out answers to such questions. Then write a short paragraph on-What to do if a snake chooses to kite you.
Answer:
What to do if a snake chooses to bite you?
If a snake chooses to bite someone, due care should be taken immediately to save the victim. At first, the victim should not let to sleep. Then the part of the body should be knotted with a cloth tightly, where the snake has bitten. Followingly, the victim must be taken to the hospital immediately for medicinal treatment.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

This is Jody’s Fawn Important Comprehension Passages

Read the passages carefully and answer the questions that follow:

Passage – 1

“I can never forget them. The poor doe saved me, that’s certain.”
“Pa, the fawn may be out there yet. It might be hungry and very scared.”
“I suppose so.”
“Pa, I’m a big boy now and don’t need to drink milk. Why don’t I go and see if I can find the fawn?”
Questions:
(i) Name the lesson.
(ii) Who is T in the first line?
(iii) How did the poor doe save his life
(iv) Who is a big boy and why doesn’t he need to drink milk anymore?
(v) Make adjective from ‘forget’.
Answers:
(i) The name of the lesson is This is Jody’s Fawn’.
(ii) ‘I’ is Jody’s father, Penny, in the first line.
(iii) Penny had been bitten by a rattlesnake. He quickly killed a doe and used its heart and liver to draw out the poison to save his life.
(iv) Jody is a big boy. He is so worried about the motherless fawn that he wants to bring it to their home. Even he is ready to sacrifice his milk for its sake by saying so.
(v) Forget – forgetful.

Passage – 2

Suddenly Jody was unwilling tc have Mill-wheel with him. If the fawn was dead, or could not be found, he could not have his disappointment seen. And if the fawn was there, the meeting would be so lovely and so secret that he could not endure to share it.
Questions:
(i) Name the author of this story.
(ii) What does Jody not want?
(iii) Where have they gone and why?
(iv) Who is willing to accompany Jody?
(v) Which word in the passage means ‘tolerate’?
Answers:
(i) The author of this story is Marjorie Kinnan Rawlings.
(ii) Jody does not want to take Mill-wheel with him.
(iii) They have gone to the forest to bring the doe’s fawn back to their home.
(iv) Mill-wheel is willing to accompany Jody.
(v) Tolerate – Endure.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

Passage – 3

He waited for the sound of the hooves to end, then cut to the right. The scrub was still. Only his own crackling of twigs sounded across the silence. He wondered for an instant if he had mistaken his direction. Then a buzzard rose in front of him and flapped into the air. He came into the clearing under the oaks. Buzzards sat in a circle around the car case of the doe. They turned their heads on their long scrawny necks and hissed at him. He threw his bough at them and they flew into an adjacent tree. The sand showed large cat prints but the big cats killed fresh, and they had left the doe to the carrion birds.
Questions: .
(i) Who does ‘he‘ refer to?
(ii) Why did he wait for sortie sound?
(iii) What did he see in the clearing?
(iv) Which word in the passage means the opposite of‘far away’?
Answers:
(i) ‘He’ refers to Jody.
(ii) He waited for some sound to get the idea of the direction in which he had to move ahead.
(iii) In the clearing, he saw buzzards sitting in a circle around the carcass of the doe.
(iv) Far away – Adjacent.

Passage – 4

Movement directly in front of him startled him so that he tumbled backward. The fawn lifted its face to his. It turned its head with a wide, wondering motion and shook him through with the stare of its liquid eyes. It was quivering. It made no effort to rise or run. Jody could not trust himself to move.
Questions:
(i) Name the lesson.
(ii) Explain “with the stare of its liquid eyes.
(iii) Why did it not make efforts to rise or run?
(iv) Which word in the passage means ‘shaking slightly’?
Answers:
(i) The name of the lesson is “This is Jody’s Fawn”.
(ii) The fawn had lost its mother. He was small and all alone. So it stared at Jody in hopelessness with tears in its eyes.
(iii) It did not make efforts to rise or run because its legs had become too weak.
(iv) Shaking slightly-quivering.

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

This is Jody’s Fawn Para Wise Translation in Hindi

Before You Read

→ Often, instead of rushing to the doctor to treat a small cut or burn, we find quick and effective cures using things available at home. Can you think of some such ‘home remedies’ for

  • a cut on your knee
  • burn on your arm
  • a bee sting

→ In this story Jody’s father has been bitten by a rattlesnake. He quickly kills a doe and uses its heart and liver to draw out the poison. Jody wonders what will happen to the little fawn left without a mother.

Word Meaning:
Often: frequently = (प्रायः, अक्सर), Quick: fast = (तेज), Effective: able to produce the desired result = (कारगर, प्रभावशाली), Home remedies: (घरेलू नुस्खे), Sting: a sharp pointed often venom-bearing organ of insects = (डंक), Rattlesnake: (रेगिस्तानी साँप), Fawn: (हिरण का बच्चा, शावक)।

अक्सर एक छोटी चोट या जलन के इलाज के लिए डॉक्टर के पास भागने के बजाय हम तीव्र और प्रभावशाली उपचार ढूँढ लेते हैं, घर में उपलब्ध चीजों का इस्तेमाल करके। क्या तुम निम्न के लिए कुछ ऐसे घरेलू नुस्खे खोज सकते हो

  • घुटने में चोट
  • बाजू पर जले का निशान
  • मधुमक्खी का डंक

इस कहानी में जोडी के पिता को एक रेगिस्तानी सांप द्वारा काट लिया जाता है। वह तीव्रता से एक हिरण को मारता है और उसके दिल और जिगर का प्रयोग जहर निकालने के लिए करता है। जोडी हैरान होता है कि बिना माँ के बचे शावक का क्या होगा।

I

1. Jody allowed his thoughts drift back to the fawn. He could not keep it out of his mind. He had held it, in his dreams, in his arus. He slipped from the table and went to his father’s bedside. Penny lay at rest. His eyes were open and clear, but the pupils were still dark and dilated.
Jody said, “How are you feelings, Pa?”
“Just fine, son. Old Death has gone thieving elsewhere. But wasn’t it a close shave!”
“I agree.”
Penny said, “I’m proud of you, boy, the way you kept your head and did what was needed.”

Word Meaning:
Drift back to:go back to = (वापिस पीछे जाना), Dilated: become wider = (चौड़ा हो जाना, बड़ा होना), Thieving: (चुराना), Close shave:narrow escape = (बाल-बाल बचना), Kept your head: stayed calm in a difficult situation = (मुश्किल परिस्थिति में धैर्य रखना)।

जोडी अपने ख्यालों को वापिस हिरण के बच्चे की ओर मोड़ता है। वह इसे अपने दिमाग से बाहर नहीं रख पा रहा था। उसने इसे पकड़ा था अपने सपनों में, अपनी बाँहों में। वह मेज से फिसल गया और अपने पिता के बिस्तर के समीप गया। पेनी आराम से लेटा था। उसकी आँखें खुली और साफ थी, पर पुतलियाँ अभी भी गहरी और चौड़ी थीं। जौडी ने कहा, “आप कैसा महसूस कर रहे हैं, पापा?”
“थोड़ा ठीक, बेटा। बुढ़ापे की मृत्यु कहीं और चोरी करने गई है। पर क्या यह बाल-बाल बचना नहीं था।”
“मैं सहमत हूँ।”
पेनी ने कहा “मुझे तुम पर गर्व है, बेटा, जिस प्रकार से तुमने मुसीबत के समय धैर्य बनाए रखा और वही किया जिसकी आवश्यकता थी।”

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

2. “Pa-”
“Yes, son.”
“Pa, do you recollect the doe and the fawn?”
“I can never forget them. The poor doe saved me, that’s certain.”.
“Pa, the fawn may be out there yet. It might be hungry and very scared.”
“I suppose so.”
“Pa, I’m a big boy now and don’t need to drink milk. Why don’t I go and see if I can find the fawn?”
“And bring it here?”
“And raise it.”
Penny lay quiet, staring at the ceiling.
“Boy, you’ve got me hemmed in.”
“It won’t take much to raise it, Pa. It’ll soon start eating leaves and acorns.”

Word Meaning:
Recollect: call back to the mind = (स्मरण करना), Suppose: presume = (मान लेना), Raise: to lift = (खड़ा करना), Ceiling:roof = (छत), Hemmed in: caught in a situatton where one can’t difficult to say ‘no’ = (संशय की स्थिति), Acorns: small brown nuts = (छोटे भूरे नारियल)।

“पापा-”
“हाँ, बेटा।”
“पापा, क्या आपको हिरण और उसका बच्चा याद है?”
“मैं उन्हें नहीं भूल सकता। बेचारे हिरण ने मुझे बचाया, यह निश्चित है।”
“पापा, हिरण का बच्चा अभी भी बाहर हो सकता है। वह भूखा और बहुत डरा हुआ भी हो सकता है।”
“मैं ऐसा मानता हूँ।” ..
“पापा, मैं अब एक बड़ा लड़का हूँ और (मुझे) दूध पीने की आवश्यकता नहीं है। क्यों न मैं जाऊँ और देखू यदि मैं शावक को खोज सकूँ?”
“और यहाँ ले आऊँ?”
“और उसे बड़ा करें।” पेनी छत पर निगाहें जमाये, चुपचाप लेटा रहा।
“बच्चे, लेकिन तुमने मुझे संशय की अवस्था में डाल दिया।”
“इसे बड़ा होने में ज्यादा समय नहीं लगेगा, पापा, यह जल्द ही पत्तियाँ और छोटे भूरे नारियल खाना शुरू कर देगा।”

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

3. “You are smarter than boys of your age.” “We took its mother, and it wasn’t to blame.” – “Surely it seems ungrateful to leave it to starve. Son, I can’t say ‘No’ to you. I never thought I’d live to see another day.”

“Can I ride back with Mill-wheel and see if I can find it?”
“Tell your Ma I said you can go.”
He sidled back to the table and sat down. His mother was pouring coffee for everyone.
He said, “Ma, Pa says I can go bring back the fawn.”
She held the coffee pot in mid-air.
“What fawn?”
“The fawn belonging to the doe we killed. We used the doe’s liver to draw out the poison and save Pa.”

Word Meaning:
Smarter: intelligent = (होशियार, चतुर), Blame: to hold responsible for something bad = (दोष देना), Sidled back:walked back quiety = (चुपचाप पीछे की ओर चलना), Pouring: (डालना), Poison: (जहर)।

“तुम अपनी उम्र के लड़कों से ज्यादा चतुर हो।”
“हमने इसकी माँ को छीन लिया, इसमें इसका दोष नहीं है।”
“वाकई इसे भूखा मरने के लिए छोड़ देना कृतघ्नता दिखती है। बेटा, मैं तुम्हें न नहीं कर सकता। मैं नहीं सोचता कि अगला दिन देखने के लिए मैं जीवित रहूँगा।”
“क्या मैं मिल-व्हील के साथ वापिस जा सकता हूँ और देखू शायद मैं इसे खोज सकूँ?”
“अपनी माँ को बताना कि मैंने कहा कि तुम जा सकते हो।”
वह चुपचाप मेज की तरफ पीछे चला और बैठ गया। उसकी माता सबके लिए कॉफी डाल रही थी।
वह बोला, “माँ, पापा कहते हैं कि मैं वापिस जाकर हिरण के बच्चे को ला सकता हूँ।” वह कॉफी के बर्तन को बीच हवा में पकड़े रखती है।
“कौन सा हिरण का बच्चा?”
“वह शावक जिसकी माँ को हमने मार डाला। हमने हिरण का जिगर जहर निकालने के लिए प्रयोग किया और पापा को बचाया।”

4. She gasped.
“Well, for pity sake-”
“Pa says it would be ungrateful to leave it to starve.”
Doc Wilson said, “That’s right, Ma’am. Nothing in the world comes quite free. The boy’s right and his daddy’s right.”
Mill-wheel said, “He can ride back with me. I’ll help him find it.”
She set down the pot helplessly.
“Well, if you’ll give it your milk-we’ve got nothing else to feed it.”
Mill-wheel said, “Come on, boy. We’ve got to get riding.”
Ma Baxter asked anxiously, “You’ll not be gone long?”
Jody said, “I’ll be back before dinner for sure.”
Mill-wheel mounted his horse and pulled Jody up behind him.
He said to Mill-Wheel, “Do you think the fawn’s still there? Will you help me find him?”
“We’ll find him if he’s alive. How you know it’s a he?”
“The spots were all in a line. On a doe-fawn, Pa says the spots are every which way…”

Word Meaning:
Gasped: struggled for breath = (कठिनाई से सांस लेना),Ungrateful:thankless = (कृतघ्न), Mounted: climb = (चढ़ना), Helpless: (विवश), Spot: a small round mark = (धब्बा)।

उसने कठिनाई से साँस ली।
“अच्छा, दया की खातिर-”
“पापा कहते हैं कि उसे भूखे मरने के लिए छोड़ना कृतघ्नता होगी।”
डॉ. विल्सन ने कहा “वह सही है, महोदया। इस संसार में कुछ भी मुफ्त नहीं आता। लड़का सही है और उसके पिताजी सही हैं।”
मिल-व्हील ने कहा, “वह मेरे साथ वापिस चल सकता है। मैं उसे ढूँढने में मदद करूँगी।”
उसने विवशतापूर्वक केतली को नीचे रखा।
“अच्छा, यदि तुम इसे अपना दूध दे भी दोगे तो भी हमारे पास इसके अलावा इसे खिलाने को कुछ नहीं है।”
मिल-व्हील ने कहा” आ जाओ, लड़के हमें सवारी के लिए आना है”।
बाक्सर माँ ने चिंता के साथ पूछा, “तुम लंबे समय के लिए तो नहीं जा रहे हो?”
जोडी ने कहा, “मैं रात के खाने से पहले जरूर वापिस आ जाऊँगा।”
मिल-व्हील अपने घोड़े के ऊपर सवार हुआ और जोडी को अपने पीछे खींच लिया।
उसने मिल-व्हील से कहा “क्या तुम सोचती हो कि शावक अभी भी वहाँ होगा? क्या तुम उसे ढूँढने में मेरी मदद करोगी?”
“यदि वह जीवित होगा तो हम उसे खोज लेंगे।”
“तुम कैसे जानते हो कि वह नर है?”
“सभी धब्बे एक पंक्ति में थे। एक मादा शावक में, पापा कहते हैं कि धब्बे हर तरफ होते हैं।”

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

II

5. Jody gave himself over to thoughts of the fawn. They passed the abandoned clearing.
He said, “Cut to the north, Mill-wheel. It was up here that Pa got bitten by the snake and killed the doe and I saw the fawn.”
Suddenly Jody was unwilling to have Mill-wheel with him. If the fawn was dead, or could not be found, he could not have his disappointment seen. And if the fawn was there, the meeting would be so lovely and so secret that he could not endure to share it.
He said, “It’s not far now, but the scrub is very thick for a horse. I can make it on foot.”

Word Meaning:
Abandoned: to give up entirely = (निर्जन, वीरान),Clearing: open space in a jungle = (जंगल ने बनाया गया खुला स्थान), Disappointment:failure of expectation = (निराशा), Endure: bear, tolerate = (सहन करना), Scrub: (झाड़ियाँ)।

जोडी ने हिरण के बच्चे के ख्यालों से अपने आप को छुड़ा लिया। वे सुनसान जंगल से गुजरे।
उसने कहा, “उत्तर की तरफ चलो, मिल-व्हील। यह, यहीं पर पिताजी को सौंप द्वारा डसा गया था और हिरण को मारा था और मैंने शावक को देखा था।”
अचानक जोडी मिल-व्हील को अपने साथ ले जाने के लिए अनिच्छुक हो गया। यदि शावक मरा हुआ होगा या मिल नहीं पाया तो वह अपनी निराशा नहीं दिखाना चाहता था। और यदि हिरण का बच्चा वहाँ हुआ तो मिलन इतना प्यारा होगा और इतना गोपनीय जो वह किसी के साथ बाँटना सहन नहीं कर सकता।
वह बोला, “अब यह दूर नहीं है, पर झाड़ियाँ एक घोड़े के लिए बहुत घनी हैं। मैं इसे पैदल पार करूँगा।”

6. “But I’m afraid to leave you, boy. Suppose you got lost or got bitten by the snake, too?”
“I’ll take care. It might take me a long time to find the fawn, if he’s wandered. Leave me off right here.”
“All right, but you take it easy now. You know north here, and east?” “There, and there. That tall pine makes a bearing.” “So long.” “So long, Mill-wheel. I’m obliged.”

Word Meaning:
Wandered: moving here and there aimlessly = (इधर-उधर घूमना), Makes a bearing: acts as a compass and helps to identify direction = (परकार की तरह कार्य करके दिशा पहचानने में सहायता करना)।

“लेकिन मैं तुम्हें छोड़ने से डरता हूँ, लड़के। कल्पना करो यदि तुम खो गए अथवा तुम्हें भी साँप ने काट लिया तो।”
“मैं ध्यान रखूगा। मुझे हिरण के बच्चे को ढूंढने में लम्बा समय लग सकता है, यदि वह इधर-उधर घूमता होगा तो। मुझे बिल्कुल यहीं छोड़ दो।”
“ठीक है? परन्तु तुम इसे अब सरलता से ले रहे हो। तुम यहाँ उत्तर और पूर्व जानते हो?”
“वहाँ और वहाँ। वह लम्बा चीड़ का वृक्ष एक परकार की तरह कार्य करेगा (और दिशा ढूँढने में मदद करेगा)।”
“इतना लम्बा।”
“इतनी दूर, मिल-व्हील, मैं आभारी हूँ।”

7. He waited for the sound of the hooves to end, then cut to the right. The scrub was still. Only his own crackling of twigs sounded across the silence. He wondered for an instant if he had mistaken his direction. Then a buzzard rose in front of him and flapped into the air. He came into the clearing under the oaks. Buzzards sat in a circle around the carcass of the doe. They turned their heads on their long scrawny necks and hissed at him. He threw his bough at them and they flew into an adjacent tree. The sand showed large cat prints but the big cats killed fresh, and they had left the doe to the carrion birds.

He parted the grass at the place where he had seen the fawn. It did not seem possible that it was only yesterday. The fawn was not there. He circled the clearing. There was no sound, no sign. The buzzards clacked their wings, impatient to return to their business. He returned to the spot where the fawn had emerged and dropped to all fours, studying the sand for the small hoof prints. The night’s rain had washed away all tracks except those of cat and buzzards.

Word Meaning:
Crackling: series of small cracking sound = (खड़खड़ की आवाज), Twigs: small branch of a tree = (पेड़ की टहनियाँ), Bough: foliage = (टहनियाँ), Adjacent:nearby = (नजदीकी), Parted: pushed aside = (एक तरफ हटाया), Emerged: to come out = (बाहर आना), Carcass: dead body of an animal = (जानवर का मृत शरीर)।

उसने घोड़े के पैरों की आवाज के समाप्त होने का इंतजार किया। तब दायीं तरफ चला। झाड़ियाँ अभी भी शांत थीं। केवल उसकी अपनी टहनियों पर कड़कड़ की आवाज सन्नाटे के बीच सुनाई दे रही थी। वह एक पल के लिए हैरान हुआ कि कहीं गलत दिशा तो नहीं ले ली है। तब एक गिद्ध की तरह विशालकाय पक्षी उसके सामने उठा और पंख फड़फड़ाकर हवा में उड़ गया। वह बलूत के वृक्षों के नीचे सुनसान स्थल पर आया। विशालकाय पक्षी एक वृत्त बनाकर हिरण के मृत शरीर को चारों तरफ से घेरकर बैठे हुए थे। उन्होंने अपने सिर अपनी लम्बी लचीली गर्दन पर घुमाये और उस पर फुफकारने लगे। उसने अपनी टहनी उन पर फेंकी। और वे पास वाले वृक्ष पर उड़ गए। रेत पर बड़ी बिल्लियों के निशान दिखते थे परंतु बड़ी बिल्लियाँ तो ताजा मारकर खाती हैं और उन्होंने हिरण को सड़ा मांस खाने वाले पक्षियों के लिए छोड़ दिया।

उसने घास को उस जगह पीछे धकेला जहाँ उसने हिरण के बच्चे को देखा था। यह मुमकिन नहीं दिखता था कि यह केवल कल की बात थी। हिरण-शावक वहाँ नहीं था। उसने सुनसान जगह के चक्कर लगाए। वहाँ कोई आवाज, कोई निशान नहीं था। बाजों ने अपने पंख फड़फड़ाये। वे अपने काम पर वापस जाने को बेचैन थे। वह उस जगह पर लौटा जहाँ से हिरण का बच्चा बाहर आया था और चारों पैरों पर गिर पड़ा था छोटे खुरों के चिह्नों के लिए रेत को पढ़ते हुए। रात की बारिश ने बिल्ली और बाज को छोड़कर सभी चिह्नित रास्ते धो दिए थे।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

III

8. Movement directly in front of him startled him so that he tumbled backward. The fawn lifted its face to his. It turned its head with a wide, wondering motion and shook him through with the stare of its liquid eyes. It was quivering. It made no effort to rise or run. Jody could not trust himself to move. .
He whispered, “It’s me.”
The fawn lifted its nose, scenting him. He reached out one hand and laid it on the soft neck. The touch made him delirious. He moved forward on all fours until he was close beside it. He put his arms around its body. A light convulsion passed over it but it did not stir. He stroked its sides as gently as though the fawn were a china deer and he might break it. Its skin was very soft. It was sleek and clean and had a sweet scent of grass. He rose slowly and lifted the fawn from the ground. Its legs hung limply. They were surprisingly long and he had to hoist the fawn as high as possible under his arm.

Word Meaning:
Startled: alarmed = (भौंचक्का हो जाना), Tumbled: to fall suddenly = (गिर गया), Quivering: shaking slightly = (कंपकंपाना), Delirious: extremely excited = (अत्यधिक उत्साहित), Convulsion: shiver = (काँपना), Sleek: smooth and shiny = (चिकना और चमकदार), Limply: lacking strength = (कमजोरी आना)।

अपने सामने कुछ चलने (या हिलने) से वह इतना भौंचक्का हुआ कि अचानक पीछे की ओर गिरा। हिरण के बच्चे ने अपना चेहरा उसकी तरफ उठाया। उसने अपना सिर एक चौड़ी हैरान कर देने वाली गति के साथ घुमाया और अपनी नम आँखों से घूरकर उसे हिला दिया। वह काँप रहा था। इसने उठने या भागने का कोई प्रयास नहीं किया था। जोडी अपने हिलने पर विश्वास नहीं कर पर रहा था।
वह फुसफुसाया, “यह मैं हूँ।”
हिरण शावक ने उसे सूंघने के लिए अपनी नाक उठाई। उसने एक हाथ निकाला और उसकी नर्म गर्दन पर रखा। स्पर्श ने उसे उत्तेजित बना दिया। वह अपने चारों पैरों पर आगे चला जब तक वह उसके पास नहीं पहुँच गया। उसने अपनी बाहें उसके शरीर के चारों ओर रख दी। एक हल्का कंपन ऊपर गुजरा पर वह नहीं हिला। – वह उसके सिरों (किनारों) पर ऐसे दयालुता से हाथ फेरता रहा जैसे यह मिट्टी से बना हुआ चीनी हिरण हो जो टूट सकता है। इसकी त्वचा बहुत नर्म थी। यह चिकना और साफ था। और इसमें घास की मीठी सुगंध थी। वह धीरे से उठा और हिरण के बच्चे को जमीन से उठा लिया। इसकी टाँगें कमजोरी के कारण लटक रही थीं। वे हैरान करने लायक लम्बी थीं और उसे हिरण के बच्चे को जितना ऊँचा मुमकिन हो सका ऊपर करना पड़ा अपनी बाजू के नीचे।

9. He was afraid that it might kick and bleat at sight and smell of its mother. He skirted the clearing and pushed his way into the thicket. It was difficult to fight through with his burden. The fawn’s legs caught in the bushes and he could not lift his own with freedom. He tried to shield its face from prickling vines. Its head bobbed with his stride. His heart thumped with the marvel of its acceptance of him. He reached the trail and walked as fast as he could until he came to the intersection with the road home. He stopped to rest and set the fawn down on its dangling legs. It wavered on them. It looked at him and bleated.
He said, enchanted, “I’ll carry you after I get my breath.”

Word Meaning:
Bleat: cry = (मिमियाना), Thicket: thick or dense growth of shrubs = (घनी झाड़ियों का क्षेत्र), Dangling: swinging = (झूलती हुई), Trail: track = (पगडंडी, रास्ता), Vines: creepers which bears grapes = (अंगूर की बेल), Thumped: strike heavy = (जोर से मुक्के मारना)।

उसे डर था कि उसकी माँ की सुंगंध आने पर या देखने पर, वह मार और चिल्ला सकता था। उसने सुनसान स्थल का घेराव किया और झाड़ियों में अपना रास्ता धकेला। उसके बोझ के साथ लड़ना मुश्किल था। हिरण की टाँगें झाड़ियों में फंस गई और वह । अपनी खुद की स्वतंत्रता से नहीं उठा पाया। उसने अपने चेहरे को अंगूर की कांटेदार बेलों से बचाने का प्रयास किया। उसके लम्बे डग भरने से इसके सिर के बाल हिलने लगे। उसके द्वारा उसे स्वीकार करने से उसका दिल अचंभे के साथ जोर से धड़कने लगा। वह पगडंडी पर पहुँचा और जितना तेज बह चल सकता था, चला जब तक कि वह घर के लिए कटती हुई सड़क पर नहीं आया। वह आराम के लिए रुका और हिरण के बच्चे को इसकी झूलती टाँगों पर नीचे रख दिया। यह उन पर इधर-उधर हिलता रहा। उसने उसकी तरफ देखा और मिमियाने लगा।
वह सम्मोहित हो बोला, “मैं तुम्हें अपनी सांस लेने के बाद उठाऊँगा।”

10. He remembered his father saying that a fawn would follow if it had first been carried. He started away slowly. The fawn stared after him. He came back to it and stroked it and walked away again. It took a few wobbling steps toward him and cried piteously. It was willing to follow him. It belonged to him. It was his own. He was light-headed with his joy. He wanted to fondle it, to run and romp with it, to call to it to come to him. He dared not alarm it. He picked it up and carried it in front of him over his two arms. It seemed to him that he walked without effort.

Word Meaning:
Wobbling: zigzag = (डावाँडोल),Piteously:with pity = (दयाभाव से), Fondle: touch lovingly = (लाड़ करना), Romp: play = (खेलना)।

उसे याद आया कि उसके पिता कह रहे थे हिरण के बच्चे को यदि पहले उठाया हो तो ये पीछा करेगा। वह धीरे-धीरे चलने लगा। हिरण का बच्चा भी उसके पीछे चलने लगा। वह वापिस आया। उसे सहलाया और दोबारा चलने लगा। उसने कुछ डाँवाडोल कदम उसकी तरफ चले और दया के लिए चिल्लाने लगा। वह उसका पीछा करने के लिए तैयार था। वह उसकी संपत्ति था। वह उसका अपना था। वह खुशी के मारे सोच नहीं पा रहा था। वह उसे लाड़ करना, उसके साथ भागना, खेलना और घर आने के लिए बुलाना चाहता था। उसने उसे जगाने की हिम्मत नहीं की। उसने उसे उठाया और अपने सामने अपनी दोनों बाहों में उठा लिया। उसे ऐसा लगा मानों वह बिना किसी प्रयास के चल रहा था।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

11. His arms began to ache and he was forced to stop again. When he walked on, the fawn followed him at once. He allowed it to walk a little distance, then picked it up again. The distance home was nothing. He could have walked all day and into the night, carrying it and watching it follow. He was wet with sweat but a light breeze blew through the June morning, cooling him. The sky was as clear as spring water in a blue china cup. He came to the clearing. It was fresh and green after the night’s rain. He fumbled with the latch and was finally obliged to set down the fawn to manage it. Then, he had an idea-he would walk into the house, into Penny’s bedroom, with the fawn walking behind him. But at the steps, the fawn balked and refused to climb them. He picked it up and went to his father. Penny lay with closed eyes.
Jody called, “Pa! Look!”
Penny turned his head. Jody stood beside him the fawn clutched hard against him. It seemed to Penny that the boy’s eyes were as bright as the fawn’s. He said, “I’m glad you found him.”

Word Meaning:
Latch:fastening for a door = (कुंडी),Clutched: seized = (पकड़ा), Refused: denied = (मना कर दिया)।

उसके हाथ दर्द से कराहने लगे और उसे दुबारा रुकने के लिए मजबूर होना पड़ा। जब वह चलने लगा, हिरण का बच्चा एकदम । उसके पीछे चलने लगा। उसने उसे थोड़ी दूरी तक चलने दिया, फिर उसे दुबारा उठा लिया। घर तक की दूरी ज्यादा नहीं थी। वह सारा दिन और रात में इसे उठाकर और उसका पीछा करते हुए उसे देखते हुए चल सकता है। वह पसीने से भीगा था, पर जून की सुबह की मंद बहती हुई हवा उसे ठंडा कर रही थी। आसमान ऐसे साफ था जैसे नीले चीनी कप में वसंत का पानी। वह जंगल की खाली पड़ी हुई वीरान जगह पर आया। वह ताजा और रात की बारिश के बाद हरा था। उसने कुण्डी के साथ खींचा-कशी की और अन्ततः हिरण शावक को प्रबन्धित करने के लिए नीचे रखकर कृतज्ञ हुआ। तब, उसे एक उपाय सूझा, वह घर के अन्दर चलकर जाएगा, पेनी के शयनकक्ष में, अपने पीछे हिरण शावक को चलता हुआ छोड़कर। पर सीढ़ियों पर हिरण का बच्चा जड़वत हो गया और उसने चढ़ने से मना कर दिया। उसने उसे उठाया और अपने पिताजी के पास गया। पेनी बंद आँखों के साथ लेटा हुआ था।
जोडी ने बुलाया, “पापा देखो।”
पेनी ने अपना सिर घुमाया। जोडी उसके पास खड़ा रहा और हिरण के बच्चे ने उसे पकड़ने का बहुत प्रयास किया। पेनी को लगा कि लड़के की आँखें उतनी ही चमकदार थीं जितनी कि हिरन के बच्चे की। वह बोला, “मैं खुश हूँ कि तुमने उसे पा लिया।”

12. Jody then went to the kitchen. The fawn wobbled after him. A pan of morning’s milk stood in the kitchen safe. The cream had risen on it. He skimmed the cream into a jug. He poured milk into a small gourd. He held it out to the fawn. It butted it suddenly smelling the milk. He saved it precariously from spilling over the floor. It could make nothing of the milk in the gourd.

He dipped his fingers in the milk and thrust them into the fawn’s soft wet mouth. It sucked greedily. When he withdrew them, it bleated frantically and butted him. He dipped his fingers again and as the fawn sucked, he lowered them slowly into the milk. The fawn blew and sucked and snorted. It stamped its small hoofs impatiently. As long as he held his fingers below the level of the milk, the fawn was content. It closed its eyes dreamily. It was ecstasy to feel its tongue against his hand. Its small tail flicked back and forth. The last of the milk vanished in a swirl of foam and gurgling.

Word Meaning:
Thrust: to push with sudden force = (धक्का देना), Snorted: groaning = (गुर्राना), Ecstasy: great joy = (आनंद-विभोर), Content: satisfied = (संतुष्ट), Flicked: quick blow = (हल्का प्रहार), Gurgling: bubbling sound = (गटगट की आवाज)।

तब जोडी रसोईघर में गया। हिरण का बच्चा उसके पीछे घूमने लगा। रसोई में सुबह का दूध का बर्तन सुरक्षित रखा था। इस पर मलाई की परत आ गई थी। उसने मलाई को एक जग में उतार दिया। उसने दूध को छोटे कदू में डाला। उसने उसे बाहर हिरण के बच्चे के लिए पकड़ा। उसने अचानक दूध की खुशबू सूंघते हुए उसे झटका। उसने नाजुक रूप से उसे फर्श पर बिखरने से बचाया। वह कदू में दूध का कुछ नहीं बना सकता था।

उसने अपनी उंगलियाँ दूध में डुबोईं और उन्हें हिरण के बच्चे के नर्म गीले मुँह में धकेला। उसने लालची तरीके से उन्हें चाट लिया। जब उसने उन्हें बाहर निकाला, वह बेचैनी से मिमियाने लगा और उसे खींचने लगा। उसने पुनः अपनी उंगलियाँ डुबोईं और जैसे ही हिरण शावक चूसता था वह दुबारा अपनी उंगलियाँ दूध में डाल देता था। हिरण शावक झूमा, उँगलियों को चूसा और गुर्राया-वह बेचैनी से अपने छोटे खुर पटकने लगा। जितनी देर वह अपनी उंगलियाँ दूध के तल से नीचे रखता, हिरण का बच्चा संतुष्ट था। उसने अपनी आँखें स्वप्न लेते हुए बंद कर लीं। उसकी जीभ-हाथ में महसूस करना आनंददायी था। उसकी छोटी पूँछ आगे और पीछे हल्का मारती थी। दूध का शेष भाग गटगट की आवाज और झाग के गोले में समाप्त हो गया।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 5 The Summit Within

This is Jody’s Fawn Summary in English

Sometimes we use small remedies for small cuts or burns to quick and effective cures. Jody’s father had been bitten by a rattlesnake. He kills a doe and uses its heart and liver to draw out the poison to save himself. But his son Jodi was worried about the poor fawn left without a mother.

Jody was not able to keep the fawn out of his mind. He goes his father Penny’s bedside and asks him about his health and reminds him of the doe and fawn. He shows worries that fawn could be hungry and scared. Moreover, he was ready to give his milk to raise the fawn. Penny does not give any answer. Then Jody said that it will start eating leaves and acorns very soon. He stresses the fact that they had killed its moter and so now it is their responsibility. His mother was also upset to hear this. But Doctor Wilson said that Jody and his father are right and “Nothing in the world comes quite free”. Jody rides with Mill-wheel to bring the fawn.

After reaching near to the spot Jody became unwilling to take Mill-wheel with him. Because neither he wants to show his disappointment if he was unable to find the fawn nor he wants to share the pleasure of lovely and secret meeting if he meets the fawn.

Mill-wheel was afraid to leave because he may get lost or get bitten by the snake. But he assures him and then he moves forward in abandoned clearing. There was carcars of the doe and buzzards were sitting around it. He flew them away and moves to that place where he had seen the fawn.

Afterwards, he saw a movement in front of him and got tumbled backward. He saw there the fawn who was staring him from its liquid eyes. He touched it, stroked its sides, and lifted it from the ground and kept it in his arms. He made his way in between the thicket. It was very difficult for: him to walk with the fawn in his hands. He managed to come to home and took it to his father’s bedsides. Penny was happy that he had found him.

Jody poured some milk in a small gourd to feed it. He feeds him like a mother by dipping his fingers in the milk and it sucked them and it slept with closed eyes.

This is Jody’s Fawn Summary in Hindi

कई बार हम एक छोटे घाव या जलन के लिए घरेलू नुस्खों का इस्तेमाल करते हैं-तीव्र और प्रभावशाली इलाज ढूँढने के लिए। जोडी के पिताजी को एक रेगिस्तानी साँप द्वारा काट लिया जाता है। वह एक हिरण मारता है और इसका दिल और जिगर जहर निकालने के लिए, अपने आप को बचाने के लिए प्रयोग में लाता है। लेकिन उसका पुत्र जोडी अपनी माता के बिना बचे बेचारे शावक के विषय में चिन्तित था।

जोडी शावक को अपने दिमाग से नहीं निकाल पा रहा था। वह अपने पिता के बिस्तर के समीप गया और उसकी तबियत के बारे में पूछा और उसे हिरण और शावक की याद दिलाई। उसने चिंता दिखाई कि शावक भूखा और डरा हुआ होगा। और वह अपना दूध इसे पालने के लिए देने के लिए भी तैयार था। पेनी ने कोई जवाब नहीं दिया। तब जोडी ने कहा कि वह जल्द ही पत्तियाँ और छोटे भूरे नारियल खाना शुरू कर देगा। उसने इस वास्तविकता पर जोर डाला कि उन्होंने उसकी माँ को मार डाला है और अब यह उनकी जिम्मेदारी है। उसकी माता यह सुनकर दुखी थी। पर डॉ. विल्सन ने कहा कि जोडी और उसके पिता सही हैं। और इस संसार में कुछ भी बिल्कुल मुफ्त नहीं आता है। जोडी मिल-व्हील के साथ शावक को लाने के लिए सवार हो जाता है।

उस स्थान के नजदीक पहुँच कर वह मिल-व्हील को अपने साथ ले जाने के लिए अनिच्छुक हो जाता है। क्योंकि वह शावक के न मिलने पर अपनी निराशा नहीं दिखाना चाहता और न ही वह प्यारी और गोपनीय मिलन की खुशी किसी के साथ बाँटना चाहता था यदि वह शावक से मिलता है तो।

पर मिल-व्हील उसे छोड़ कर जाने से डरता था क्योंकि वह रास्ता भूल सकता था या साँप के द्वारा डसा जा सकता था। लेकिन उसने उसे विश्वास दिलाया और आगे सुनसान जंगल में बढ़ा। वहाँ हिरण का मृत शरीर पड़ा था और इसके चारों ओर गिद्ध जैसे विशालकाय पक्षी बैठे थे। उसने उन्हें भगाया और उस जगह की ओर घूमा जहाँ उसने शावक को देखा था।

तत्पश्चात् उसने अपने सामने एक गति देखी और वह पीछे की ओर गिर गया। उसने वहाँ शावक को देखा जो अपनी नम आँखों से उसे घूर रहा था। उसने इसे छुआ, सहलाया और जमीन पर से उठाया और अपनी बाहों में रखा। उसने अपना रास्ता झाड़ियों के बीच में से बनाया। शावक को अपने हाथों में लेकर चलना उसके लिए बहुत मुश्किल था। वह घर पहुँचने में कामयाब हुआ और इसे अपने पिता के बिस्तर के पास ले आया। पेनी खुश था कि उसने इसे ढूँढ लिया था।

जोडी ने एक छोटे कदू में थोड़ा दूध डाला। उसने इसे एक माँ की तरह खिलाया। अपनी उंगलियों को दूध में भिगोकर और इसने उन्हें चूसा और फिर बंद आँखों के साथ सो गया।

HBSE 8th Class English Solutions Honeydew Chapter 6 This is Jody’s Fawn Read More »